Historia
Kamienne miejskie mury obronne zaczęto wznosić w Jeleniej Górze (łac. Cervinusmons, niem. Hirschberg) najprawdopodobniej w połowie XIV wieku, choć zapewne już od czasu lokacji z drugiej połowy XIII wieku miasto było otoczone suchą fosą i obwarowaniami drewniano-ziemnymi. Pierwsza wzmianka o fortyfikacjach pojawiła się w dokumencie z 1341 roku. Książę Henryk jaworski zezwolił w nim na wybudowanie karczmy „extra muros civi”, co mogło się jednak odnosić do konstrukcji drewniano-ziemnej, jak i całkowicie murowanej. Husyci oblegający miasto w 1427 roku najpewniej zostali powstrzymani już przez obwarowania murowane. Pierwsze poświadczenie istnienia murów miało miejsce w źródłach pisanych dopiero w 1480 roku.
Doświadczenia wojenne z okresu wojen husyckich oraz rozwój broni palnej w XV wieku skłoniły mieszczan do modernizacji umocnień miasta. Prawdopodobnie pod koniec XV stulecia rozpoczęto budowę drugiego, zewnętrznego obwodu muru obronnego, wzmocnionego kilkoma przysadzistymi bastejami. W 1506 roku Jelenią Górę opisywano jako niewielkie, ale dobrze ufortyfikowane miasto. Pankracy Geier w 1521 roku wyraźnie zaznaczył, że miasto posiadało podwójne mury obronne, otoczone fosą z mostem zwodzonym przy każdej bramie. Niewykluczone, że drewniane elementy obwarowań uległy uszkodzeniu w 1549 roku, w trakcie wielkiego pożaru miasta.
Wojna trzydziestoletnia z pierwszej połowy XVII wieku i zniszczenia miasta w jej trakcie, takie jak pożar z 1634 roku, nie pozostały bez wpływu na fortyfikacje. Weduty z drugiej połowy tamtego stulecia wskazywałyby, iż z powodu zwiększenia donośności nowożytnej artylerii, przed starymi obwarowaniami usypano wówczas dodatkowe ziemne wały. Ostatecznie średniowieczne mury miejskie straciły znaczenie obronne w końcu XVIII wieku i wówczas też zaczęto je rozbierać, zwłaszcza w miejscach w których przeszkadzały w rozwoju miasta. W 1837 roku całkowicie rozebrano bramę Ulicy Długiej, następnie przedbramie bramy Zamkowej, a od końca lat 20-tych XIX wieku zdemontowano większość murów i zasypano fosy.
Architektura
Miasto założone zostało w północnej części Kotliny Jeleniogórskiej, na wysokiej terasie u zbiegu rzek Bóbr i Kamiennej. Obwód murów miejskich założono na planie o nerkowatym kształcie, ze stroną północną przylegającą do krawędzi opadającego ku Bobrowi stoku, zwanego przez mieszczan Jelenim. Dodatkowym zabezpieczeniem była od zachodu rzeka Kamienna, wpadająca do Bobru po północno-zachodniej stronie miasta. Już w XIII wieku po północnej stronie Jeleniej Góry przekopano kanał Młynówki, którego woda, regulowana systemem śluz i jazów, stała się siłą napędową licznych młynów. Zamek jeleniogórski znajdował się z dala od murów miasta, na północno-zachodnim wzgórzu w zakolu rzeki Bóbr, usytuowanym około kilometr od placu rynkowego, za brodem na Kamiennej. Przy murze miejskim znajdował się natomiast kościół parafialny, usytuowany w najwyższym punkcie miasta we wschodnim narożniku.
Główny mur obronny miasta miał około 7-8 metrów wysokości, a jego grubość w przyziemiu sięgała 2 metrów, zmniejszając się do około 1,5 metra w koronie. Zaopatrzony był w chodnik dla straży i osłonę w postaci przedpiersia z krenelażem, w późniejszym okresie przynajmniej na części obwodu zastąpionego zadaszonym gankiem, wzdłuż którego znajdowały się otwory strzeleckie. Ponadto obwód wzmacniały półkoliste baszty, otwarte od strony miasta, wysunięte przed lico sąsiednich kurtyn, rozstawione w odstępach co 20-30 metrów (przybliżona odległość strzału z kuszy). Były one wyższe od muru obronnego o około 3 metry i początkowo podobnie jak on zwieńczone krenelażem. W późniejszym okresie instalowano na nich zadaszenia, prawdopodobnie część baszt otrzymała także zamknięcia od strony miasta. Liczba baszt wewnętrznego pierścienia obwarowań zmieniała się w różnych okresach i wynosiła od 24 do 36.
Przed murem wewnętrznym, w odległości od 5,5 do 7,5 metra, od przełomu XV i XVI wieku znajdował się niższy mur zewnętrzny. Posiadał on zaledwie 2,2-2,5 metra wysokości, a grubość jego kurtyn nie przekraczała 0,6 metra. W obwodzie zewnętrznym umieszczono 9 niskich baszt, czy też bastei, przystosowanych do użycia broni palnej, a dzięki temu mogących znajdować się w większych odstępach, co około 100 metrów. W linii drugiego muru znajdowała się też kaplica św. Anny, wbudowana w basteję chroniącą bramę Wojanowską (rozwiązanie to było popularne w późnośredniowiecznych miastach Śląskich, spotykane między innymi w Świdnicy i Strzegomiu). Przed murem zewnętrznym znajdowała się sucha fosa o szerokości od 13-16 do maksymalnie 19,5 metrów (przy bramie Wojanowskiej) i głębokości 5,5 do 6,5 metra.
Do miasta prowadziły trzy bramy miejskie. Na zachodzie Zamkowa, na wschodzie Wojanowska i na południu brama Ulicy Długiej. Od północy Jelenia Góra nie posiadała bramy, gdyż z tamtej strony znajdowała się wysoka skarpa rzeki Bóbr, uniemożliwiająca zbudowanie dogodnego dojazdu, a jednocześnie stanowiąca dodatkowe zabezpieczenie miasta. Do bram tradycyjnie prowadziły ulice wybiegające z narożników placu rynkowego, za wyjątkiem bramy Ulicy Długiej, której droga rozdzielała południową pierzeję rynku na dwie części. Nietypowe było także połączenie bramy Zamkowej z dwoma zbiegającymi się przy niej krótkimi ulicami. Przed bramami miejskimi rozciągały się przedmieścia, których nazwy wywodziły się od tychże bram. Każde z nich mieściło kaplicę z przytułkiem lub szpitalem, ale nie były obwarowane.
Każda z bram była przejazdem bramnym przeprutym w niskim budynku, flankowanym jednostronnie przez wysoką cylindryczną wieżę. Wieża Zamkowa otrzymała w przyziemiu średnicę 7,8 metra, podczas gdy grubość jej murów przekraczała 1,5 metra. Część walcowa wieży została podzielona wewnątrz na 5 kondygnacji, przy czym na trzecim i czwartym piętrze umieszczono otwory strzeleckie w kształcie krzyża. Przy wieży znajdował się budynek bramny, a w nim dwie zamykane bramy, oddalone od siebie o 17 metrów, zabezpieczone dodatkowo kratą oraz mostem zwodzonym. Podobne zabezpieczenia znajdowały się przy bramie Wojanowskiej. Jej wieża otrzymała ponad 34 metry wysokości oraz średnicę 7,2 metra, natomiast ściany zbudowano o grubości od 2,5 na dole do 1,5 metra na wyższych kondygnacjach. Podobną formę mogła mieć wieża bramy Długiej, którą chronił barbakan.
Stan obecny
Do dziś zachowały się tylko niewielkie odcinki murów miejskich oraz wieża bramy Zamkowej (nadbudowana pod koniec XVI wieku), wieża bramy Wojanowskiej (obecnie zwieńczona renesansowym hełmem) i baszta Grodzka. Przy wieży Zamkowej zachował się południowy mur przedbramia z gotyckim kamiennym wspornikiem wkomponowanym w dekoracyjny maswerk, natomiast przy bramie Wojanowskiej podłużna basteja z XVI wieku. Fragmenty murów zachowały się również pomiędzy ul. Długą a basztą bramy Zamkowej, na odcinku murów na północ od bramy Zamkowej oraz za kościołem parafialnym.
pokaż wieżę Wojanowską na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom IV Śląsk, red. R.Czaja, M.Młynarska-Kaletynowa, R.Eysmontt, M.Goliński, zeszyt 14 Jelenia Góra, Wrocław 2017.
Łaborewicz I., Mury miejskie, czyli jak mieszczanie dbali o swoje bezpieczeństwo, „Biuletyn Jeleniogórski”, nr 6/2008.
Przyłęcki M., Miejskie fortyfikacje średniowieczne na Dolnym Śląsku. Ochrona, konserwacja i ekspozycja 1850-1980, Warszawa 1987.
Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.
Rozpędowski J., Różycka E., Jelenia Góra, Warszawa 1975.