Jawor – zamek

Historia

   Zamek w Jaworze był ośrodkiem kasztelańskim i jedną z głównych  rezydencji Piastów świdnicko-jaworskich. Pełnił ponadto funkcję strażniczą pobliskiej przeprawy na Nysie Szalonej. Pierwsze założenie składające się z wieży obronno mieszkalnej otoczonej drewniano – ziemnymi obwarowaniami, powstało być może w latach dwudziestych XIII wieku. Około połowy XIII stulecia prawdopodobnie z inicjatywy księcia Bolka I Surowego, rozpoczęto budowę murowanego zamku.
   Pod nieobecność książąt podległym okręgiem zawiadywał starosta grodowy, a zamkiem kasztelan, od XIV wieku burgrabia lub jego zastępca. W 1278 roku zarządcą zamku w Jaworze był Henryk. W latach 1304-1309 urząd starosty sprawował Hannemann, w latach 1347-1377 funkcję burgrabiego jaworskiego, zarządzającego lennem zamkowym, pełnił Peczolde von Betschow, a w latach 1377-1396 Gunther Ronow. Podczas rządów Henryka I jaworskiego, Bolka II i księżnej Agnieszki najczęściej spotykanymi na urzędach książęcych byli przedstawiciele rodziny Zedlitzów, która przybyła na Śląsk na przełomie XIII i XIV wieku. Po śmierci księżnej Agnieszki w 1392 roku i wygaśnięciu linii świdnicko-jaworskiej,  Jawor przejęli starostowie królów czeskich.
   Zamek był wielokrotnie przebudowywany i niszczony, m.in. z powodu pożaru w 1552 roku i w czasie wojny trzydziestoletniej. W 1746 roku z woli króla pruskiego założono w nim zakład dla psychicznie chorych, a potem więzienie które funkcjonowało aż do roku 1956.

Architektura

   Południowo-zachodnią część starego miasta w Jaworze, którą zajął zamek, stanowił we wczesnym średniowieczu półwysep, oblewany wodami Nysy Szalonej. Dodatkowym walorem naturalnym tego miejsca była kilkumetrowa skarpa północnego brzegu rozlewiska.
   XIII-wieczny zamek był rozległym założeniem na planie nieregularnego trójkąta, otoczonym w całości przez mury obronne. Najstarszy element stanowiła prostokątna w planie wieża o wymiarach 6,3 x 7,6 metra, umieszczona pośrodku dziedzińca o średnicy około 30 metrów. Później została zastąpiona przez kolejną, większą. Wjazd do zamku wiódł od północnego zachodu. Główny dom mieszkalny o wymiarach 10×25 metrów stał od strony zachodniej i stanowił zarazem kurtynę muru obronnego. Dlatego jego elewacja zachodnia posiadała mury grube na aż 2,5 metra oraz otwory strzelcze. Budynek był podpiwniczony i miał dwie izby na każdym piętrze, w przyziemiu sklepione kolebkowo. Drugi dom znajdował się od południa i podzielony był na sześć wąskich pomieszczeń. Pozostałe zabudowania były drewniane.
   Rozbudowy z XIV-XV wieku polegały na powiększeniu zabudowy mieszkalnej. Około 1510 roku w narożu południowo – zachodnim stanęła basteja artyleryjska. Prace z około 1568 roku przekształciły gotycki zamek w renesansową rezydencję, a XVII wieczne przebudowy ujednoliciły bryły budynków i zatarły całkowicie cechy stylowe.

Stan obecny

   W zamku, będącym niegdyś ważną warownią Śląska, ciężko dopatrzeć się dziś jego średniowiecznych początków. Całkowicie przebudowany, utracił gotycki, a nawet renesansowy charakter. Co gorsza pozostaje zaniedbany i nieremontowany. W ostatnich latach przeprowadzono jedynie restaurację wieży w której urządzono punkt widokowy na miasto.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Rybotycki J., Jawor, pradzieje i średniowiecze, Wrocław 2015.