Haczów – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Haczowie wybudowany został około 1459 roku, lub jak twierdzą inne źródła, pod koniec XIV wieku, po potwierdzeniu lokacji Haczowa przez króla Władysława Jagiełłę. W 1624 roku kościół wyremontowano i dodano do niego wieżę zwieńczoną izbicą, a także soboty, które mieściły dodatkową liczbę wiernych. Teren przykościelny został wówczas ogrodzony wałem ziemnym, na którym postawiono ogrodzenie. W drugiej połowie XVIII wieku stare soboty zastąpiono nowymi, powiększono zakrystię, a także zmieniono system kościoła na trójnawowy poprzez wprowadzenie słupów podtrzymujących zaskrzynienia. Późniejsze renowacje z  1720 i 1864 nie zmieniły już zasadniczo wyglądu budowli.
   Po uszkodzeniach z okresu pierwszej wojny światowej, kościół został jedynie prowizorycznie zabezpieczony, a kolejne naprawy były wymagane z powodu działań militarnych okresu drugiej wojny światowej. W 1950 roku kościół został opuszczony, groziła mu nawet rozbiórka. Pierwsze naprawy przeprowadzono w 1955 roku, zaś od 1958 prowadzono gruntowne prace renowacyjne.

Architektura

   Kościół powstał w stylistyce późnogotyckiej o konstrukcji zrębowej, czyli nie użyto do jego budowy ani jednego gwoździa, tylko drewniane zatrzaski. Złożony został z kwadratowej nawy i węższego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie po stronie wschodniej, do którego od północy przystawiono pierwotnie wąską zakrystię. Do nawy od zachodu dostawiona została wieża o konstrukcji słupowej i pochyłych ścianach, z nadwieszaną izbicą i latarnią, a od północy kaplica Matki Boskiej Bolesnej. Całość nakrył wysoki dach dwuspadowy o wspólnej kalenicy dla nawy i prezbiterium, zaś od XVII wieku wszystkie elewacje otoczyły szerokie soboty (podcienia), choć nie można wykluczyć ich funkcjonowania już na wcześniejszym etapie istnienia kościoła.
   Konstrukcja wieńcowa (zrębowa) w kościele w Haczowie (podobnie jak w innych XV-wiecznych kościołach z rejonu Małopolski) kształtowana była w charakterystyczny sposób, nieznacznie zwężając się ku górze poszczególnych wieńców, co w efekcie dawało widoczne, zwłaszcza w górnych partiach zrębu, pochylenie zewnętrznego lica ku wnętrzu budowli. Sposób łączenia wieńców w narożach był zróżnicowany, ale połączeniom tym towarzyszył zawsze tzw. kryty czop, czyli element usztywniający dodatkowo samo wiązanie. Był to podstawowy czynnik wyróżniający wczesnośredniowieczną, prymitywną konstrukcję od stosowanej przez zawodowych cieśli z okresu dojrzałego gotyku.
   Nawę i prezbiterium kościoła przykryto jednolitym, dwuspadowym dachem, natomiast więźbę dachową w kościele utworzono w powszechnym w XV wieku systemie storczykowym z wszystkimi więzarami pełnymi, z dodatkowym wzdłużnym usztywnieniem i wzmocnieniem krzyżami św. Andrzeja, które ze względu na bardzo dużą kubaturę zastosowano na dwóch kondygnacjach. Nie ona jednak odgrywała decydującą rolę w konstrukcji kościoła, lecz tzw. system więźbowo – zaskrzynieniowy. W średniowiecznych kościołach z terenu Małopolski rozstaw poszczególnych kozłów krokwiowych więźby storczykowej dostosowywany był do szerokości prezbiterium, a spodnie belki więzara, zarazem belki stropowe, wsparte były w prezbiterium na ostatnim wieńcu ścian. W tej sytuacji boczne, szersze części nawy nie dawały oparcia więźbie, przedłużano więc górne partie ścian prezbiterium na nawę, aż do ściany zachodniej kościoła oraz obniżano wysokość bocznych ścian nawy. W ten sposób na przedłużonych na nawę belkach ścian prezbiterium uzyskiwano oparcie dla więźby nad nawą, a nad jej bocznymi ścianami odpowiedni spadek, umożliwiający przykrycie tych szerszych części przedłużonymi połaciami dachu głównego lub osobnymi daszkami pulpitowymi. Wewnatrz kościoła boczne, szersze od prezbiterium części nawy robiły wrażenie jakby były przykryte obniżonym stropem (wyglądając jak zawieszona skrzynia).
   W systemie konstrukcyjnym więźby dachowej znaczną rolę odgrywały również zaczepy, czyli elementy zabezpieczające przed zsunięciem się konstrukcji więzów krokwiowych. Były to pionowe bierwiona długości około 0,5-1 metra zakończone czopem przytrzymywanym drewnianym kołkiem przechodzącym na wskroś przez belkę i czop. W Haczowie zaczepy dodatkowo otrzymały dekoracyjną i starannie obrobioną formę, wymodelowaną na kształt masek ludzkich.
   Do środka nawy prowadził od strony południowej ostrołukowy portal gotycki (zachowany do dnia dzisiejszego), drugi znajdował się zapewne w początkowo niezasłoniętej fasadzie zachodniej kościoła. Okna zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną przeprute były pierwotnie jedynie w ścianach południowych i wschodniej. Wnętrze nakryte zostało stropem płaskim, natomiast ściany pod koniec XV wieku pokryto malowidłami figuralnymi.

Stan obecny

   Kościół w Haczowie jako najstarszy i najlepiej zachowany gotycki kościół drewniany o konstrukcji zrębowej w Europie środkowo – wschodniej, praktycznie nie zmieniony pod względem konstrukcyjnym od czasu budowy, został w 2003 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Uchodzi on również za jedną z największych drewnianych, gotyckich budowli w Europie. Na ścianach jego nawy i prezbiterium zachowała się unikalna dekoracja malarska z 1494 roku, która stanowi największy zespół XV-wiecznych ściennych malowideł figuralnych w Polsce i prawdopodobnie jest najstarszą polichromią tego typu w Europie. Ponadto na wyposażeniu kościoła znajdują się gotyckie rzeźby z XV wieku i kamienna chrzcielnica z XVI wieku. Wyjątkowo cenne są również cztery zaczepy umieszczone niegdyś pod okapem południowej ściany prezbiterium. Stanowią one nieliczne zachowane relikty średniowiecznej drewnianej rzeźby architektonicznej. Kościół udostępniony jest dla zwiedzających i wiernych codziennie od godziny 7 do 18.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Warszawa 1981.
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce południowej, Wrocław 1984.

Kornecki M., Kościoły drewniane w Małopolsce, Kraków 1999.