Grywałd – kościół św Marcina

Historia

   Kościół św Marcina w Grywałdzie wzniesiono w drugiej połowie XV wieku na miejscu wcześniejszej świątyni. Legenda głosi, że jeszcze wcześniej w tym właśnie miejscu znajdowała się pogański chram. Świątynia pierwotnie znajdowała się pod patronatem królewskim, sprawowanym przez kolejnych tenutariuszy starostwa czorsztyńskiego. Przed 1618 rokiem kościół przebudowano. Zmiany dotyczyły głównie konstrukcji dachu i stropów. W tym okresie dostawiono również wieżę, a wnętrze pokryto polichromią. W 1845 roku dobudowano zakrystię i kruchtę. Na początku XX wieku kościół był już bardzo zaniedbany, jednak gruntowny remont przeprowadzono dopiero w 1937 roku. Kolejne poważne prace renowacyjne odbyły się w 2000 roku, m.in. w całości wymieniono wtedy gontowe pokrycie.

Architektura

   Kościół powstał jako budowla orientowana względem stron świata, obita i pokryta gontem. Początkowo składał się z kwadratowej w planie nawy o konstrukcji zrębowej, oraz także zrębowego, węższego prezbiterium na planie prostokąta po stronie wschodniej. W późniejszym okresie dostawiona została czworoboczna wieża o konstrukcji słupowej po stronie zachodniej, od północy do prezbiterium przystawiona została zakrystia, a do nawy od południa kruchta. Wieżę oraz północną część nawy otoczyły oszalowane soboty. Prezbiterium i nawę przykryto oddzielnymi dachami dwuspadowymi, zaś w dachu nad nawą osadzono niewielką czworościenną sygnaturkę, prawdopodobnie będącą efektem przebudowy. Przypuszcza się, że pierwotnie budowla posiadała typowy dla małopolskich kościołów gotyckich dach jednokalenicowy w systemie więźbowo-zaskrzynieniowym. Wieża otrzymała nadwieszoną izbicę i nakryta została stromym dachem namiotowym o załamanych połaciach.
   Kościół został wzniesiony w konstrukcji zrębowej (wieńcowej). W XV-wiecznych kościołach z rejonu Małopolski konstrukcja ta była kształtowana w charakterystyczny sposób, nieznacznie zwężając się ku górze poszczególnych wieńców, co w efekcie dawało widoczne, zwłaszcza w górnych partiach zrębu, pochylenie zewnętrznego lica ku wnętrzu budowli. Sposób łączenia bierwion w narożach był zróżnicowany, ale połączeniom towarzyszył zawsze tzw. kryty czop, czyli element usztywniający dodatkowo samo wiązanie. Był to podstawowy czynnik wyróżniający wczesnośredniowieczną, prymitywną konstrukcję od stosowanej przez zawodowych cieśli z okresu dojrzałego gotyku.
   Wejście południowe do kościoła ujęte zostało gotyckim, ostrołukowym portalem. Podobny istniał dawniej także w wejściu od zachodu, lecz usunięto go poszerzając otwór w trakcie dobudowy wieży. Wnętrze nakryto płaskimi stropami, a nawę od prezbiterium oddzielono półkoliście zamkniętym otworem arkady tęczowej. Ściany kościoła pierwotnie pokrywał bogaty wystrój malarski.

Stan obecny

   Kościół zachował do dziś swój pierwotny gotycki charakter, wyraźny szczególnie od strony zewnętrznej. Wewnatrz ściany pokrywa znacznie zniszczona polichromia, zawierająca motywy figuralne i ornamentalne. Do średniowiecznych elementów wyposażenia kościoła należy późnogotycki tryptyk z XVI wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce południowej, Wrocław 1984.
Brykowski R., Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Warszawa 1981.
Cisowski B., Duda M., Szlak architektury drewnianej. Małopolska, Kraków 2005.
Kornecki M., Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, Kraków 1987.

Strona internetowa grywald.podhale.pl, Kościół Św. Marcina.