Gryfino – miejskie mury obronne

Historia

    Miasto zostało lokowane przez księcia szczecińskiego Barnima I w 1254 roku. Dzięki licznym przywilejom zaczęło się szybko rozwijać i powiększać, a w konsekwencji bogacić, co wymagało odpowiedniej ochrony. Prawdopodobnie pierwsze fortyfikacje drewniano – ziemne zaczęto budować już po lokacji miasta, wykopano wówczas fosę i usypano wał. Budowę murów miejskich rozpoczęto w końcu XIII lub na początku XIV wieku. Pierwsza wzmianka o nich pochodzi z 1314 roku. W XV stuleciu, w związku rozwojem sztuki wojennej były modernizowane. Już jednak podczas wojny trzydziestoletniej mury, zwłaszcza na odcinku zachodnim, często podmywanym przez wody Regalicy, nie miały znaczenia militarnego. Ciąg ceglanych murów wzdłuż Odry wraz z bramą Mostową został zburzony przez Szwedów w 1640 roku. W XVIII wieku kolejne fragmenty zaczęły być stopniowi rozbierane, usunięto przedbramia oraz splantowano obwałowania. Powodzie w latach 1780 i 1830 zniszczyły resztki murów wzdłuż Regalicy. Po 1876 roku wyburzono długie odcinki muru od strony północno-zachodniej i wschodniej oraz Bramę Szczecińską.

Architektura

    Mury miejskie wzniesiono z kamienia polnego, układanego w grube warstwy, wyrównywane co około 1 metr drobnymi kamykami i okrzeskami. Tak zbudowane były strony lądu, od strony rzeki wznoszone były z cegieł. Długość całego obwodu obronnego wynosiła 1785 metrów. Mury pierwotnie osiągały wysokość około 9 metrów. Wzmocniono je w regularnych odstępach otwartymi od strony miasta 48 basztami  wykuszowymi na rzucie prostokąta.
    Obwarowania rozbudowano w XV wieku. Usypano wówczas między innymi dodatkowy wał od wschodu, bramy otrzymały przedbramia i zostały podwyższone, a prawdopodobnie w miejscu sześciu baszt wykuszowych zbudowano baszty zamknięte, w tym przynajmniej dwie dwustopniowe. Na rozlewiskach Odry znajdowało się ufortyfikowane przedmoście w postaci wieży lub bramy.
    Do miasta pierwotnie prowadziły trzy bramy miejskie: Bańska (dawniej Świętego Jerzego) od południowego – wschodu, Szczecińska (Wikowa) od strony północnej i Mostowa (Promowa) od strony zachodniej. Oprócz tych trzech głównych bram istniały jeszcze  trzy mniejsze i jedna furta prowadząca do portu. Po północno – zachodniej stronie w jednej z baszt wykuszowych znajdowało się niewielkie przejście tzw. Brama Monarchów, a tuż przy Bramie Szczecińskiej przez dwa przepusty w murze przepływał kanał młyński.
    Brama Bańska została wybudowana w XIV wieku z kamienia polnego, a w XV wieku nadbudowana została cegłą. Założono ją na rzucie prostokąta o wymiarach 8 x 8,5 metra. Grubość ścian waha się od 1,65 do 2,2 metra. W średniowieczu posiadała przedbramie, złożone z niskiej bramy przedniej, połączonej wąską szyją z bramą właściwą. W swoim wnętrzu miała dwa niskie piętra na rzucie kwadratu. Pierwotny prosty sufit belkowy nad przejazdem został później zastąpiony sklepieniem. Komnata nad sklepieniem była głównym pomieszczeniem straży. Tu zachowały się nisze ze szczelinami otwartymi na wszystkie strony i zezwalającymi na ostrzał w linii murów, ostrzał przedbramia, a także ulicy wewnątrz miasta. Powyżej, jeszcze przed powstaniem pierwszego dachu, znajdowała się otoczona krenelażem platforma. W czasie walki mogło na niej swobodnie działać około 15 – 20 ludzi. Na początku XVI wieku, by uzyskać szersze pola widzenia wieżę bramną nadbudowano cylindryczną wieżyczką ze zwieńczeniem w postaci ceglanego stożka.

Stan obecny

    Do dziś zachowały się mury obronne o całkowitej długości około 580 metrów z Bramą Bańską oraz pięcioma basztami wykuszowymi. Obecnie w najlepszym stanie pozostaje odcinek obwarowań w południowo – wschodnim narożu miasta.  Ma on około 70 metrów długości i 4 metry wysokości. Na północnym obrzeżu Starego Miasta przetrwały również dwa fragmenty muru po obu stronach ulicy Bolesława Chrobrego. Symbolem miasta pozostaje zachowana brama Bańska.

pokaż bramę Bańską na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kuna M., Średniowieczne mury miejskie w powiecie gryfińskim na tle sieci miast warownych Pomorza Zachodniego i dawnej wschodniej Brandenburgii, “Rocznik Chojeński” nr 7, s.37-76, Chojna 2015.
Lukas E, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.