Gryfino – kościół Narodzenia NMP

Historia

   Pierwotny kościół wzniesiono pomiędzy 1254 rokiem, kiedy to lokowano miasto na prawie magdeburskim, a 1278 rokiem, gdy książę Barnim I przekazał prawo patronatu nad gryfińską świątynią kolegiacie NMP w Szczecinie. Drugi etap budowy prawdopodobnie został przeprowadzony około 1300 roku, przebudowano wówczas korpus kościoła na bazylikowy. Gdy w 1325 roku książę Otton I ofiarowywał drugi ołtarz, świątynia musiała być w zasadniczym zrębie ukończona. Trzeci etap budowy miał miejsce w XV stuleciu, kiedy to podwyższone zostały nawy boczne i wieża, zostały założone sklepienia gwiaździste oraz przekształcono okna dostosowując je do układu sklepień.
   W XVI wieku świątynię przejęli protestanci, lecz w czasach nowożytnych architektura świątyni zasadniczo nie uległa zmianie. Niestety podczas pożaru miasta w 1530 roku kościół uległ częściowemu zniszczeniu, a w 1725 roku od uderzenia piorunu zniszczeniu uległ gotycki hełm wieży. Poważna restauracja kościoła miała miejsce w latach 1861 – 1863 pod kierunkiem architekta Buchterkircha, znanego z niezbyt udanych regotyzacji pomorskich świątyń. W 1938 roku zostało zmienione zwieńczenie wieży na kolidujący z architekturą gotyku hełm neobarokowy.

Architektura

   W XIII wieku na parceli w północnej pierzei rynku wzniesiono część wschodnią kościoła, czyli prezbiterium i transept. Partie te zostały wybudowane z ciosów kamiennych z dodatkiem cegły w detalach architektonicznych. Do 1325 roku, wybudowano z cegły korpus bazylikowy, o trzech nawach o pojedynczych przęsłach oraz kamienną w dolnej części wieżę zachodnią.  W XV wieku zostały podwyższone nawy boczne do wysokości nawy głównej oraz zostały założone sklepienia. Do tego czasu świątynia pokryta była drewnianym stropem.
   Ostatecznie średniowieczna świątynia składała się z prostokątnego prezbiterium, transeptu, jednoprzęsłowego, trójnawowego korpusu halowego oraz wieży dostawionej od zachodu do korpusu i zakrystii przylegającej od północy do prezbiterium. Wieża została wzniesiona na planie kwadratu. Pierwotnie była dwukondygnacyjna z kruchtą w przyziemiu, na przełomie XIV i XV wieku podwyższono ją o trzecią i czwartą kondygnację z blendami i bliźniaczymi, ostrołukowymi oknami. Elewacje kościoła opięto przyporami i zwieńczono trójkątnymi szczytami ozdobionymi ostrołukowymi blendami. Całą budowlę nakryto dachami dwuspadowymi. We wschodniej ścianie prezbiterium usytuowano duże czterodzielne okno ostrołukowe, wchodzące w strefę szczytu, nadbudowanego około 1300 roku. Umieszczono w nim schodkowo rozmieszczone na przemian ostrołukowo i trójlistnie zakończone blendy. W północnej i południowej elewacji transeptu znalazły się trójuskokowe portale z granitowymi ościeżami i ceglanymi archiwoltami.
   We wnętrzu poszczególne części przestrzeni wydzielono gurtami. Masywne, krępe filary na planie litery L wyznaczyły granicę transeptu i nawy. Sklepienia osadzono dość nisko, co przy ich znacznej rozpiętości nadało wnętrzu dynamiczny wyraz. W głównych częściach: prezbiterium, transepcie, nawie głównej oraz z przyziemiu wieży zastosowano sklepienia gwiaździste, przy czym w prezbiterium i wieży czterodzielne, a w pozostałych ośmiodzielne. Nad nawami bocznymi umieszczono sklepienie przeskokowe dziewięciopolowe, natomiast część transeptu wystającą poza zasięg naw bocznych oddzielono łukami odcinającymi wąskie przęsła, które nakryto sklepieniami krzyżowo – żebrowymi.

Stan obecny

   Kościół zachował się do dnia dzisiejszego w formie nadanej mu przez niezbyt udaną XIX-wieczną renowację. Szczególnie dotknęła ona szczyty budynku, które za wyjątkiem wschodniego przy prezbiterium, pochodzą z okresu neogotyckiej renowacji. Z wyglądem pierwotnej świątyni koliduje również XX-wieczny neorenesansowy hełm wieży, co jest tym bardziej smutne, iż średniowieczne świątynie na rzucie krzyża greckiego są rzadko spotykane na terenie Pomorza Zachodniego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, 2012.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Gryfino, kościół Narodzenia NMP.