Grudziądz – zamek krzyżacki

Historia

   Na miejscu zamku grudziądzkiego pierwotnie wznosił się słowiański  drewniano – ziemny gródek obronny. Powstanie murowanej z cegły siedziby krzyżackiej nazwanej Graudenz datowane jest na drugą połowę XIII wieku. Pierwszą fazę budowy zapewne rozpoczęto po spacyfikowaniu drugiego powstania pruskiego, a wiec pod koniec lat 70-tych XIII wieku, a ukończono około 1299 roku, gdy konsekrowano zamkową kaplicę. Początki komturstwa grudziądzkiego można umieścić na okres między 1263 a 1269 rokiem. Krótko po 1300 roku wzniesiono główną wieżę typu bergfried, nazywaną Klimek, w pierwszej ćwierci XIV wieku powstało również skrzydło zachodnie zamku. W 1388 roku jego część wraz z gdaniskiem i domem komtura na skutek ulewnych deszczy osunęła się do Wisły, lecz odbudowano ją w podobnej formie.
   Zamek musiał uchodzić za szczególnie obronny, skoro podczas wojny z Polską wielki mistrz Werner von Orseln obrał go w 1330 roku za swoją kwaterę główną. Po bitwie grunwaldzkiej w 1410 roku zamek był przejściowo zajmowany przez wojska polskie. Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 roku został szybko zdobyty przez siły Związku Pruskiego, a krzyżackie próby jego odbicia okazały się nieskuteczne. Po zakończeniu wojny i inkorporacji Prus Królewskich do Polski został siedzibą starostów grudziądzkich. W 1655 roku zajęli go Szwedzi, którzy zmodernizowali fortyfikacje. Cztery lata później warownię odbili Polacy. Częściowemu zniszczeniu uległy wtedy mury i dachy zabudowań. W XVIII wieku proces destrukcji trwał nadal, aż zamek został prawie doszczętnie rozebrany z polecenia króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II. Powstrzymano się jedynie od rozbiórki głównej wieży, która niestety została wysadzona w powietrze przez żołnierzy niemieckich w 1945 roku.

Architektura

   Zamek wybudowany był na wznoszącej się nad Wisłą 60-metrowej skarpie, odseparowanej parowami i sztucznymi przekopami od sąsiednich wzniesień. Zasadniczy kompleks stanowiący siedzibę konwentu był założeniem na planie nieregularnego czworoboku. Cztery skrzydła otaczały dziedziniec ze studnią. W narożniku północno – zachodnim stała okrągła wieża zwana później Klimkiem. Pełniła funkcje obronne, obserwacyjne i więzienne. Jej wysokość wynosiła 30 metrów, a średnica 8,9 metra. Wejście do niej umieszczono 14 metrów nad poziomem dziedzińca. Na ścianach zewnętrznych miała dekorację z glazurowanych cegieł w formie następujących po sobie naprzemiennie pasów z cegieł naturalnych i szkliwionych na zielono. Była to wyjątkowa forma zdobienia na terenie państwa krzyżackiego.
   Główne, trzykondygnacyjne skrzydło zamkowe wzniesiono od południa. Mieściło ono w przyziemiu przejazd bramny, być może zabezpieczony wykuszem nadwieszonym na najwyższej kondygnacji i górującym nad wjazdem. Z pewnością natomiast bramę poprzedzało przedbramie. Ponad gospodarczym przyziemiem w skrzydle południowym umieszczono refektarz, komnatę reprezentacyjną (być może drugi refektarz, niegdyś uznawany za kapitularz), przedzielające je wąskie pomieszczenie oraz kaplicę Panny Marii. Skrzydło posiadało również trzecią niską kondygnację pełniącą funkcje magazynowe i obronne. Południowa fasada budynku południowego rozczłonkowana była ostrołukowymi blendami z osadzonymi w nich oknami głównej i wyższej kondygnacji, co było główną cechą charakterystyczną zamku.
   Skrzydło zachodnie przeznaczone było na mieszkanie komtura i komnaty gościnne. W kierunku Wisły na arkadach wysunięto z niego dansker. Po wschodniej stronie dziedzińca ulokowano natomiast browar, piekarnię i dormitorium. W drugiej połowie XIV lub na początku XV wieku powstała parterowa, murowana, gospodarcza zabudowa wzdłuż kurtyny północnej z przebiegającym pod północnym międzymurzem kanałem odprowadzającym nieczystości z kuchni zamkowej. Kuchnię tą umieszczono w skrzydle północnym, od wschodu sąsiadowała ona z kolebkowo sklepionym pomieszczeniem z piwnicą.

   Budynki od strony dziedzińca połączone były krużgankami, a od zewnątrz całość otaczał drugi obwód muru parchamu. Był on dość nieregularny, dostosowany do formy terenu, przez co szerokość międzymurza była różnorodna. Po obsunięciu do Wisły zachodniej skarpy w 1388 roku muru parchamu już tu nie odbudowano, wzniesiono natomiast ponownie dansker oraz pod jego arkadami szkieletowy budynek na ceglanym fundamencie. Jego funkcja jest nieznana.
   Od strony północnej, południowej i wschodniej zamek górny otoczony był przedzamczami. Najobszerniejsze i najstarsze z nich, powstałe jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku, chronione przez czworoboczną wieżę, znajdowało się po stronie południowej. Przy kurtynach wschodniej i zachodniej znajdowały się na nim dwa podłużne budynki gospodarcze. Przedzamcze południowe połączone było z przedzamczem wschodnim przez zespół bramy Fijowskiej. Wciśnięta między mur obwodowy przedzamcza i mur dolnego parchamu, brama ta posiadała nietypowy układ – wieża bramna znajdowała się przy kurtynie, a przedbramie od strony przedzamcza południowego. Przedzamcze południowe połączone było z zamkiem górnym poprzez most oparty z jednej strony na filarach, a z drugiej na murze szyi wjazdowej. Przerzucony był ponad fosą i dolnym międzymurzem, dodatkowo chronionym przez niewielką cylindryczną basztę.
   W drugiej połowie XIV wieku w południowo – zachodnim narożu międzymurza zamku górnego wzniesiono dom komtura. Prawdopodobnie nieco później na południe od bramy wjazdowej, również przy murze parchamu, wzniesiono kolejny murowany budynek. Dom komtura był konstrukcją parterową z trzema pomieszczeniami z których skrajne zachodnie zaopatrzono w latrynę, najprawdopodobniej w formie wykusza.

Stan obecny

   Zamek w Grudziądzu nie licząc niewielkich reliktów przyziemia, nie dotrwał do naszych czasów. W ostatnich latach wybudowano nową wieżę Klimek, nie jest to jednak wierna replika, a jedynie ceglano-żelbetonowa platforma widokowa.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.
Wasik B., Grudziądz – Zabudowa zamku górnego i przedzamczy na podstawie źródeł pisanych i ikonograficznych z XVI-XVIII wieku [w:] Zamek w Grudziądzu. Studia i materiały, red. M. Wiewióra, Toruń 2012.