Grodków – kościół św Michała

Historia

   Kościół św. Michała w Grodkowie (do 1473 roku pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny albo Wniebowzięcia NMP) zaczął być budowany w stylu wczesnogotyckim w połowie XIII wieku. Jego fundatorem był najprawdopodobniej książę Henryk IV Probus, natomiast po raz pierwszy pośrednio budynek wspomniany został w 1282 roku, kiedy to wymieniony został jego proboszcz, niejaki Jakub.
   Budowa kościoła trwała bardzo długo. Prezbiterium wzniesiono do końca XIII wieku, jednak ukończenie korpusu nawowego i budowa wieży nastąpiły dopiero w drugiej połowie XIV wieku lub nawet w XV stuleciu. Równocześnie z ich wznoszeniem podwyższono także mury starego prezbiterium i dobudowano kaplice.
   W 1449 roku kościół został uszkodzony w trakcie pożaru miasta, a w XVI wieku na fali postępującej reformacji, został przejęty przez protestantów, którzy po stu latach musieli jednak oddać budowlę. Związane to było z upadkiem antyhabsburskiego powstania w Czechach i rozpoczęciem kontrreformacji. Około 1671 roku kościół przebudowywano w trakcie odnawiania po zniszczeniach z okresu wojny trzydziestoletniej. Założono wówczas między innymi sklepienia w korpusie nawowym. W 1893 roku nastąpił remont i częściowa regotyzacja (żebra sklepienia nawy głównej, część maswerków okiennych).

Architektura

   Pierwotny kościół z drugiej połowy XIII wieku zaplanowany został jako trójnawowy o układzie halowym, z długim prostokątnym prezbiterium po stronie wschodniej, do którego od południa przystawiono zakrystię. Prawdopodobnie kościół nie miał wówczas wieży.
   Trójprzęsłowe prezbiterium  (8,1 x 16,1 metra) ozdobione zostało od zewnątrz fryzem kratkowym oraz przykryte sklepieniem krzyżowym, z żebrami spływającymi na wiązki podwieszanych służek. Ich dekoracje miały formy przejściowe, romańskie z ornamentami gotyckimi. Na zewnątrz odpowiadały im diagonalne przypory w narożnikach oraz po dwie przypory przy ścianach bocznych. Wnętrze chóru oświetlały wysokie, ostrołukowe okna z maswerkami, przeprute w każdym przęśle, natomiast zakrystię prawdopodobnie dwa małe okna południowe. Przykrycie zakrystii tworzyły trzy przęsła sklepienia krzyżowego bez żeber, porozdzielane szerokimi gurtami. W południowej ścianie prezbiterium umieszczono dwa portale: jeden do zakrystii, a drugi do cylindrycznej klatki schodowej osadzonej w wieżyczce. Wchodziło się w niej kamiennymi schodami na poddasze ponad prezbiterium (od XV wieku do sali na piętrze nad prezbiterium), a także na strych nad nawą. W ścianie północnej chóru umieszczono duży uskokowy portal z kolumienkami, później przysłonięty gotycką zakrystią.
   Korpus nawowy z XIV/XV wieku założono w formie trójnawowej, czteroprzęsłowej bazyliki z kaplicami i kruchtą przy północnej nawie (nawa główna 8,7 x 21,1 metra, południowa 4,3 metra szerokości, północna 4 metry szerokości). Obie nawy boczne, podobnie jak prezbiterium, na wschodzie kończyły się prostymi ścianami z pojedynczymi oknami. Do przęsła środkowego nawy południowej przylegała kruchta o wymiarach 2,6 x 4,4 metra, otwarta na zewnątrz szerokim ostrołukiem, a wewnątrz przykryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Przy prezbiterium od północy powstała w XV wieku nowa zakrystia, a od zachodu do korpusu dostawiona została masywna czworoboczna wieża podzielona gzymsami na kondygnacje. Wieżę zwieńczył ozdobny krenelaż i nakrył murowany ostrosłupowy hełm. Podwyższono wówczas także mury prezbiterium, wstawiając dodatkową kondygnację oświetlaną własnymi oknami. Na zewnątrz nawy boczne i zakrystia opięte zostały przyporami.
   Wewnątrz nawę główną otwarto do naw bocznych ostrołukowymi arkadami, wspartymi na prostokątnych filarach. Ostrołukową formę otrzymała też arkada tęczy oraz arkady łączące kaplice i kruchty z nawami bocznymi. Korpus nawowy pierwotnie przykrywał drewniany strop, choć planowano go zwieńczyć sklepieniem, o czym świadczą diagonalne i południowe przypory, natomiast elewacje wewnętrzne pozostawiono gładkie, przeprute jedynie dużymi ostrołukowymi oknami w każdym przęśle.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z XIII-wiecznego kościoła zachowało się prezbiterium z południową zakrystią i częściowo mury nawy południowej. Pozostałe części pochodzą głównie z XIV i XV wieku, choć nowożytna jest dobudówka (kaplica) przy wschodniej części nawy południowej oraz sklepienia korpusu (jedynie sklepienia północnych kaplic są gotyckie). Zamurowany został także pierwotny ostrołukowy prześwit okien nawy głównej i zamieniony na półkolisty. Cechą charakterystyczną kościoła jest bogaty detal architektoniczny w postaci służek w prezbiterium, fryzów, portali i maswerków (odnawianych w okresie nowożytnym).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.