Goźlice – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół w Goźlicach zbudowany został w drugiej ćwierci XIII wieku. W latach 1241 i 1259 został zniszczony przez Tatarów, lecz zapewne dość szybko go odbudowano, gdyż z 1326 roku pochodzi pierwsza informacja o funkcjonującej miejscowej parafii. Około połowy XV wieku powiększono prezbiterium kościoła. W latach 1559-1576 był on w rękach kalwinistów. Po odzyskaniu przez katolików, około 1620-1636 ówczesny proboszcz Maciej Glancerinus gruntownie przebudował świątynię, dostawiając dwie kaplice, zakrystię i przekształcając masyw zachodni. Dodatkowo przed połową XIX wieku dobudowano kruchtę. Kościół wyremontowano w 1879 roku, lecz w trakcie I wojny światowej w 1915 roku został poważnie uszkodzony. Do 1923 roku odbudowano go i odsłonięto romańskie mury. Pod koniec II wojny światowej spłonął dach budowli i jej wyposażenie. W latach 1946-1948 wykonano prace remontowe i badania architektoniczne, w wyniku których odkryto kolejne fragmenty romańskich murów. Ostatnie prace konserwatorskie i restauratorskie przeprowadzono w  latach 2006-2012.

Architektura

   Kościół wzniesiono z kamiennych ciosów na niewielkim pagórku pośrodku wsi. Pierwotnie była to późnoromańska budowla jednonawowa o korpusie na planie prostokąta (7,3 x 14 metrów) do którego po stronie wschodniej przystawione było węższe prezbiterium na planie zbliżonym do kwadratu (4 x 4,4 metra). Po stronie zachodniej nawa poprzedzona była nieco szerszym od niej, poprzecznym masywem (świadczy o tym profilowany cokół oraz obecność uskoku w murze). Nie ma pewności jak masyw zachodni oryginalnie wyglądał.  Mógł mieć formę poprzecznego bloku otwartego w przyziemiu szeroką arkadą na nawę lub postać dwuwieżową. Pewne jest iż wewnątrz zachodniej części nawy funkcjonowała empora, prawdopodobnie zajmując całość piętra masywu. Prowadzące na nią schody zaczynały się w miejscu zwężenia muru północnego, co uzyskano poprzez wprowadzenie uskoku jego wewnętrznego lica. W swej dolnej części schody biegły w nawie dostawione do muru, na wysokości 4 metrów wprowadzone były do wnętrza muru i pięły się do wysokości 5 metrów w korytarzyku wydrążonym w jego grubości. O jego istnieniu świadczy małe okrągłe okienko w północnej elewacji nawy. Jako iż wejście schodów w grubość muru stanowiło trudny węzeł konstrukcyjny, to zostało wzmocnione od zewnątrz lizeną, a od wewnątrz filarem przyściennym. Dla zachowania symetrii podobny filar umieszczono również po stronie południowej. Filary te nie mogły być podporą pod arkadę empory, gdyż nie odnaleziono fundamentów jej środkowej kolumny. Korytarzyk w murze posiadał również górne wejście od strony zewnętrznej.
   W XV wieku kościół został powiększony poprzez przedłużenie wschodniej części prezbiterium. Nowy fragment wzniesiono w stylistyce gotyckiej. Zamknięty był on trzema ścianami i wzmocniony przyporami. Jego wnętrze na zakończenie przebudowy zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym ze zwornikami z herbem Topór. Nawa przykryta była płaskim drewnianym stropem.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Strona internetowa zabytek.pl, Kościół par. pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Goźlice.