Gostyń – kościół św Małgorzaty

Historia

   Budowę gotyckiego kościoła w Gostyniu, mieście prywatnym, prawdopodobnie zaczęto w XIV wieku z inicjatywy Bartosza Wezenborga z Odolanowa, wielkiego możnowładcy, starosty kujawskiego i wojewody poznańskiego. W 1416 roku synowie Bartosza uposażyli najstarszą znaną altarię w kościele, kolejne które później powstawały były uposażane przez miejscowych mieszczan i plebanów. W następnych latach XV wieku kościół był powiększany, upiększany i przebudowywany, o czym mogą świadczyć daty 1430, 1445 i 1448 znajdujące się na cegłach korpusu nawowego. W latach 1529 – 1531  podwyższona została wieża i wzniesiona kaplica św. Anny, natomiast w 1645 roku dodano nowożytny już skarbczyk przy południowej kruchcie.
   W 1682 roku kościół został częściowo zniszczony przez pożar, lecz wyremontowano go siedem lat później. Gruntowną renowację przeprowadzono w latach 1901-1902, w 1906 roku dodatkowo odnowiono wieżę, a w latach 1952-1954 powstała polichromia sklepienia nawy głównej według projektu Wacława Taranczewskiego.

Architektura

   W drugiej połowie XV wieku kościół osiągnął formę sporej budowli trójnawowej, pseudobazylikowej z czteroprzęsłowym i trójnawowym korpusem oraz dwuprzęsłwym prezbiterium o szerokości nawy głównej, z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Przy północnej ścianie prezbiterium umieszczona została zakrystia. Wiadomo, iż prezbiterium pierwotnie było niższe i zapewne przez jakiś czas, przed powstaniem korpusu, funkcjonowało samodzielnie. Nadbudowane i zasklepione zostało w momencie dostawienia trzech naw od strony zachodniej.
   W pierwszej połowie XVI wieku, w latach 20-tych i 30-tych, podwyższono do ośmiu kondygnacji czworoboczną, późnogotycką wieżę, usytuowaną na osi po stronie zachodniej, natomiast po południowej stronie prezbiterium usytuowano dwuprzęsłową kaplicę św. Anny o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej. W okresie tym zbudowana została również kruchta południowa.
   Z zewnątrz nawy boczne kościoła opięte zostały dwuskokowymi przyporami, a prezbiterium czterouskokowymi. Szczyty naw bocznych otrzymały formy schodkowe zdobione blendami, natomiast szczyt kruchty południowej nadwieszono na fryzie kroksztynowym. Jest on schodkowy, ze sterczynami, rozczłonkowany blendami o łukach w ośli grzbiet. Wewnątrz kruchty pomieszczono starszy, prosty lecz solidnie wymurowany portal, osadzony w półkoliście zamkniętej wnęce zwieńczonej węższym, smukłym ostrołukiem o profilowanych krawędziach. Kościół przykryto dachem dwuspadowym o jednej kalenicy.
   Wewnątrz w prezbiterium, nawach bocznych i kruchcie pod wieżą zastosowano sklepienia gwiaździste o wałkowych ceglanych żebrach z końca XV wieku. Ekspresję wnętrzu kościoła nadawała nawa główna, bardzo szeroka i wysoka, która jednak nie wiadomo jak była pierwotnie przykryta, gdyż sklepienie kolebkowo-krzyżowe wzniesiono tam dopiero po 1689 roku. Kruchta południowa zwieńczona natomiast została sklepieniem krzyżowo-żebrowym z 1523 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.

Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.
Strona internetowa zabytek.pl, Kościół pw. św. Małgorzaty Gostyń.