Gościszów – kościół Matki Boskiej

Historia

   Kościół parafialny NMP i św Jana Chrzciciela, obecnie Matki Boskiej Częstochowskiej jest jedną z najstarszych świątyń na Śląsku. Zbudowany został pomiędzy rokiem 1200 a 1250, a po raz pierwszy wzmiankowany w źródłach pisanych w 1303 roku.
   Romański kościół uległ w okresie nowożytnym znacznym modyfikacjom. Wpierw w XVI wieku dobudowano wieżę, a następnie w XVII stuleciu w związku z budową krypty grobowej przedłużono prezbiterium, które pierwotnie było o połowę krótsze. W trakcie przebudowy zachowano jednak romańskie zakończenie, które rozebrano, a następnie zmontowano po przedłużeniu murów. Zmieniono  natomiast górne partie poszerzonych otworów okiennych, kąt nachylenia połaci dachowych i założono nowe sklepienia. W trakcie XX-wiecznej renowacji oryginalne kolumienki
prezbiterium otrzymały nowe trzony i bazy.

Architektura

   Kościół pierwotnie składał się z prostokątnej, wydłużonej nawy (16,8×10 metrów wewnątrz), oraz kwadratowego (6,2×6,2 metra wewnątrz), węższego prezbiterium z zakończeniem trójbocznym o głębokości 1,8 metra. Wzniesiony został ze starannie obrobionych ciosów piaskowca. W kilku miejscach umieszczono na nich wyryte znaki kamieniarskie (gmerki) w postaci krzyży, strzał i monogramów, a w dolnej części budowli widoczne są również pionowe ryty i głębokie rysy mające prawdopodobnie związek z kultem krzesania ognia. Elewacje apsydy wyróżniono bogatymi zdobieniami, w narożach umieszczając smukłe kolumienki dźwigające ozdobiony gzyms. Poniżej umieszczono fryz z motywami roślinnymi i zoomorficznymi umieszczonymi w poszczególnych arkadach. Przedstawiają one między innymi jelenia, zająca i fantastyczne bestie. Ościeża okien w prezbiterium oryginalnie posiadały ozdobną, obustronnie profilowaną krawędź, podczas gry okna nawy były niewielkie, półkoliste, obustronnie rozglifione. Ostrołukowy, uskokowy portal o prostym tympanonie w elewacji północnej pochodzi z okresu gotyckiego. Wnętrze nawy nakryte było stropem, natomiast w prezbiterium założono sklepienie krzyżowo-żebrowe.

Stan obecny

   Średniowczesna bryła kościoła jest obecnie znacznie przekształcona za sprawą dostawionej od zachodu wieży, a zwłaszcza z powodu przedłużenia prezbiterium. Na szczęście pierwotną apsydę złożono ponownie z zachowaniem dawnej kamieniarki. Mniej szczęścia miały otwory okienne które zostały przekształcone w okresie późnogotyckim, a szczególnie nowożytnym, za wyjątkiem zachodniego w prezbiterium i wschodniego w nawie, w ścianach północnych. Wewnątrz przerwało oryginalne sklepienie w prezbiterium, choć narożne służki w trakcie XX wiecznej renowacji uzyskały nowe trzony i bazy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.