Golub Dobrzyń – zamek krzyżacki

Historia

   Dobra golubskie Krzyżacy wykupili od biskupa włocławskiego Wiesława w 1293 roku i wkrótce potem po przybyciu wznieśli w nich pierwsze drewniano – ziemne obwarowania. Początki murowanego zamku w Golubiu wiążą się z latami 1300–1311. Wzniesiono wówczas z inicjatywy pruskiego mistrza krajowego Konrada Sacka mur obwodowy oraz dwa skrzydła zamku górnego (południowe i zachodnie). Już w 1304 roku w Golubiu ustanowiono siedzibę prokuratora, a dwa lata później utworzono komturstwo.
   Kolejna rozbudowa miała miejsce po 1320 roku. Zamek był już wówczas na tyle silny, iż oparł się próbom zdobycia przez Władysława Łokieteka. Pomimo tego kolejne prace prowadzono od połowy do końca XIV wieku, obwarowywając podzamcze i wznosząc baszty przystosowane do użycia broni ogniowej. Dopiero w 1410 roku zamek został zajęty przez rycerstwo polskie i przekazany przez króla Władysława Jagiełłę w zarząd rycerzowi Niemście ze Szczytnik. Wkrótce jednak został odbity przez wspomagające Krzyżaków oddziały Zakonu Kawalerów Mieczowych. Pod zamkiem doszło do bitwy w której wojska starosty bydgoskiego Dobiesława Puchały pobiły przeważające liczebnie wojska inflanckie. Po podpisaniu I pokoju toruńskiego w 1411 roku warownię zwrócono Krzyżakom.
   Zamek został poważnie uszkodzony w 1422 roku, podczas wojny golubskiej. Na skutek ostrzału z czternastu dział rozpoczętego 20 sierpnia, wojska polskie zdobyły miasto, a następnie po czterodniowym ostrzale, 26 sierpnia szturmem przejęły także i zamek. W trakcie walk śmierć poniósł komtur i kilkunastu braci zakonnych, a obwarowania znacznie ucierpiały. Po zakończeniu wojny i odzyskaniu Golubia przez Krzyżaków, zamek został odbudowany w latach 1433-1449.
   Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku, zamek opanowały działające w porozumieniu z Polską siły Związku Pruskiego. Król polski oddał go w dzierżawę Grotowi z Ostrowa, lecz niedługo potem obsadziła go załoga czeskich wojsk najemnych. W 1460 roku został oblężony przez najemne wojska krzyżackie, co ciekawe również przez Czechów, pod dowództwem Bernarda Szumborskiego. Garnizon zdołał odpierać ataki przez kolejne dwa lata pomimo upadku miasta. Dopiero w 1462 roku Oldrzych Czerwonka z grupą wojska na służbie króla polskiego został wpuszczony przez mieszczan za mury i odbił miasto z rąk krzyżackich. Po zakończeniu wojny na podstawie II pokoju toruńskiego z 1466 roku Golub włączony został do Królestwa Polskiego z przeznaczeniem na siedzibę starosty.
    Warownia została w latach 1616–1623 przebudowana na polecenie siostry króla Zygmunta III Wazy, królewny Anny Wazówny, która objęła starostwo golubskie. Dodano wtedy m.in. późnorenesansowe attyki, budynek na przedbramiu, zmieniono kształt okien i dodano wieżyczki w narożach. Parokrotnie niszczony m.in. w czasie wojen szwedzkich lub przez czynniki naturalne, zawsze był jednak odbudowywany i remontowany.

Architektura

   W pierwszym etapie budowy (1305-1340) powstał czworobok murów na planie prostokąta o wymiarach 39×42 metry oraz cztery skrzydła otaczające dziedziniec. Planowano także zbudować wieżę główną w narożu północno – zachodnim, lecz z powodu zmiany planów budowlanych nie została ona nigdy ukończona i prace przerwano po wzniesieniu piwnicy i przyziemia (wskazują na to niewykorzystane strzępia pod ściany wieży na wyższych kondygnacjach oraz brak przerwy w ganku, który przebiegał w koronie muru obronnego). Po stronie północnej zbudowano dansker wysunięty przed kurtynę muru i dostępny za pomocą drewnianego ganku.
    Główne skrzydło zamkowe znajdowało się po stronie południowej. Mieściło ono na piętrze kaplicę Świętego Krzyża i refektarz ogrzewany za pomocą pieca akumulacyjnego. Otrzymał on sklepienia krzyżowo-żebrowe, a kaplica gwiaździste. Charakterystyczna była umieszczona w grubości muru kruchta, ozdobiona bogatym portalem. W skrzydle północnym umieszczono na parterze kuchnię, wyższe kondygnacje, oświetlane jedynie oknami szczelinowymi, zajmowały magazyny żywnościowe i sprzętu kuchennego. Wschodnie skrzydło mieściło dormitorium, zachodnie być może izby komtura. Wewnętrzny dziedziniec otaczały dwukondygnacyjne, drewniane krużganki, na środku znajdowała się studnia. Wszystkie skrzydła wieńczyły narożne wieżyczki i gotyckie szczyty wykonane pod koniec budowy.
   Na zachodnim przedpolu zamku powstało gospodarcze przedzamcze oddzielone suchym przekopem i murem parchamu od zamku górnego. Miało ono symetryczny, trapezoidalny kształt, wynikający zapewne z układu pierwotnej drewniano – ziemnej zabudowy. W drugiej fazie budowy około połowy XIV wieku wzmocniono je murem obronnym z dwoma narożnymi basztami i wieżą bramną z przedbramiem od strony zachodniej. Wzdłuż kurtyny zachodniej przedzamcza, na południe od bramy znajdował się długi budynek gospodarczy, prawdopodobnie służący jako stajnia. Zabudowa gospodarcza znajdowała się także zapewne po północnej stronie bramy. Kolejny duży, prostokątny budynek znajdował się w narożniku południowo – wschodnim przedzamcza, być może mieściła się w nim znana ze źródeł łaźnia lub kuźnia.
    W trzecim etapie prac związanym z przystosowaniem zamku do obrony ogniowej, pod koniec XIV wieku zbudowano okrągłą basztę południowo – zachodnią z podziemnym lochem więziennym oraz cylindryczną basztę w narożu północno – zachodnim. Były one przystosowane do użycia broni palnej i posiadały radialnie rozmieszczone strzelnice. Zachowana do dzisiaj baszta południowo – zachodnia, pierwotnie nie była dużo wyższa i zapewne posiadała jedynie jeszcze jedną kondygnację. Na górnym piętrze dostępna była z poziomu domu konwentu przez drewniany most.
    W czwartym etapie budowy, na początku XV wieku, postanowiono powiększyć zabudowę mieszkalno – rezydencjonalną. Wzniesiono wówczas budynki na międzymurzu, po dwóch stronach wjazdu na zamek górny. Jeden z nich zajmowany był przez mieszkanie komtura. Być może w okresie tym wzniesiono także niewielki  budynek o nieznanym przeznaczeniu wciśnięty w narożnik między południową, cylindryczną basztą ogniową, a murem zamykającym fosę. Po zniszczeniach wojennych z 1422 roku wykonano nowe stropy i sklepienia oraz przekształcono dawne arkadowe gdanisko (dansker) w czworoboczny budynek o formie niewielkiej wieży.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego przetrwała w formie gotycko-renesansowej bryła zamku górnego. Wyróżnia się też zachowana w oryginalnym kształcie, a jedynie trochę obniżona, ogniowa baszta południowo – zachodnia. Na zamku obecnie mieści się muzeum, hotel i restauracja, organizowane są cykliczne imprezy plenerowe. Zwiedzanie rozpoczyna się o pełnych godzinach, w sezonie co pół godziny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.