Golcowa – kościół św Barbary i Narodzenia NMP

Historia

   Pierwszy kościół w Golcowej miał zostać wzniesiony w 1448 roku, lecz już w czwartej ćwierci XV wieku zastąpiony został kolejną, zachowaną do dziś konstrukcją. Ewentualnie wzmianka źródłowa z 1482 roku dotyczyła tej samej budowli lub według jeszcze innej teorii kościoła nie wybudowano w połowie XV wieku, lecz jedynie zabezpieczono nadaniami jego bazę ekonomiczną, a do budowy przystąpiono około 1482 roku (przydzielony świątyni areał ziemi wynosił 130,5 morgów polskich, co w przeliczeniu dawało około 75 hektarów, był to zatem teren stosunkowo duży, przez co wymagał długotrwałego trzebienia i karczowania lasów oraz przystosowania pod uprawę).
   W drugiej połowie XVI wieku kościół najpewniej przeszedł renowację, gdyż w 1589 roku biskup Wojciech Baranowski przeprowadził jego ponowną konsekrację. Kolejny remont z nieznanych przyczyn miał być przeprowadzony dość szybko po wyświęceniu, gdyż już w 1599 roku.
   Następne informacje o pracach budowlanych przy kościele pojawiły się w drugiej połowie XIX wieku. W 1871 roku wzniesiono nową wieżyczkę na sygnaturkę, w 1876 roku niestety rozebrano podcienia i wzniesiono kruchtę, a w latach 1885 – 1887 przedłużono nawę ku zachodowi oraz zmieniono pokrycie dachów z gontu na blachę. Kolejne remonty wykonano już w drugiej połowie XX wieku, kiedy to między innymi ponowne pokryto ściany kościoła gontem.

Architektura

   Kościół zbudowany został we wschodniej części wsi, na niedużym wzniesieniu na którym wydzielono obszar pod przykościelny cmentarz, zapewne pierwotnie ogrodzony drewnianym parkanem. Pierwotnie składał się z prostokątnego w planie korpusu nawowego oraz węższego, zamkniętego trójbocznie na wschodzie prezbiterium, przy którym od północy dostawiono zakrystię. Całość wzniesiono w konstrukcji zrębowej z zastosowaniem tzw. systemu więźbowo – zaskrzynieniowego z zaczepami i przykryto stromym dwuspadowym dachem (początkowo gontowym) o wspólnej dla korpusu i prezbiterium kalenicy. Kościół w Golcowej prezentował więc typ co kościoły w Bliznem i Haczowie, charakteryzujący się oddzielnymi daszkami pulpitowymi nad zaskrzynieniami, ponad którymi pod okapem dachu głównego zastosowano zaczepy (elementy zabezpieczające przed zsunięciem się konstrukcji więzów krokwiowych, pionowe bierwiona zakończone czopem przytrzymywanym przez drewniany kołek, przechodzący na wskroś przez belkę i czop).
   Decydującą rolę w konstrukcji kościoła odgrywał system więźbowo – zaskrzynieniowy. W średniowiecznym kościele małopolskim rozstaw poszczególnych kozłów krokwiowych więźby storczykowej dostosowywany był do szerokości prezbiterium, a spodnie belki więzara, (czyli zarazem belki stropowe), wsparte były w prezbiterium na ostatnim wieńcu ścian. Boczne, szersze części nawy nie dawały oparcia więźbie, wykonywano więc przedłużenie górnych partii ścian prezbiterium na nawę, aż do ściany zachodniej kościoła oraz obniżano wysokość bocznych ścian nawy. W ten sposób na przedłużonych na nawę belkach ścian prezbiterium uzyskiwano oparcie dla więźby nad nawą, a nad jej bocznymi ścianami odpowiedni spadek, umożliwiający przykrycie tych szerszych części osobnymi daszkami pulpitowymi. Wewnatrz kościoła boczne, szersze od prezbiterium części nawy robiły wrażenie jakby były przykryte obniżonym stropem (wyglądały więc jak zawieszona skrzynia).
   Detal architektoniczny kościoła (belki zaskrzynień, belki tęczowe, kroksztyny, obramienia portali) ozdobiony został szeroką fazą. Otwory okienne w nawie otrzymały prostokątną formę, natomiast w prezbiterium zamknięto je spłaszczonymi łukami opracowanymi w tzw. ośle grzbiety. Konstrukcja więźby dachowej zmontowana została wyłącznie z pełnych kozłów więzarowych, pokrytych nacinaniami i znakami montażowymi, podobnymi do zastosowanych w Bliznem, Haczowie i Domaradzu.

Stan obecny

   Kościół pomimo przekształceń jakim uległ w drugiej połowie XIX wieku (wstawienie neogotyckiej wieżyczki na sygnaturkę, usuniecie podcieni, wzniesienie kruchty, powiększenie nawy ku zachodowi) zachował w znacznym stopniu swą pierwotną formę, mianowicie zrąb nawy (bez ściany zachodniej) i prezbiterium oraz system zaskrzynieniowo – więźbowy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Warszawa 1981.
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce południowej, Wrocław 1984.
Strona internetowa domaradz.pl, Zabytkowy kościół w Golcowej.