Gołańcz – zamek

Historia

   Budowę niewielkiego zamku w Gołańczy rozpoczął prawdopodobnie biskup włocławski Maciej, przedstawiciel możnego rodu Pałuków w trzeciej ćwierci XIV wieku. Po raz pierwszy zamek pośrednio wspomniany był w 1383 roku w przydomku Jakuba Kusza z rodu Pałuków i kilku innych rycerzy. Pierwsza bezpośrednia informacja pojawiła się dopiero w 1450 roku, w dokumencie sankcjonującym podział zamkowych włości na dwie gałęzie rodziny. Doprowadziło to do pewnych zmian architektonicznych, zwłaszcza w układzie pomieszczeń mieszkalnych wieży. W 1464 roku zmarł Michał Gołaniecki, a jego córka Małgorzata wniosła swoją wschodnią część zamku w posagu w ręce rodziny Grudzińskich. W 1471 roku Andrzej Grudziński wykupił zachodnią część, łącząc w jednych rękach całość zamku.
   Na początku XVII wieku budowlę wraz z okolicznymi dobrami kupili Smoguliccy. W czasie potopu szwedzkiego 3 maja 1656 roku oddział najeźdźców uzbrojony w cztery armaty ostrzelał warownię, wysadził most oraz bramę, a następnie po wdarciu się, wymordował całą załogę. Po wycofaniu się Szwedów warownię odbudował Marcin Franciszek Smogulicki, który m.in. wybudował klatkę schodową o konstrukcji szachulcowej i barokową bramę. W XVIII wieku z inicjatywą przebudowy wystąpił generał Jan Jerzy Flemming, który przekształcił zamek w niewielką szlachecką rezydencję. Ostatecznie została ona opuszczona około roku 1830.

Architektura

   Zamek wzniesiono przy północno – wschodnim brzegu jeziora Smolary, na wschód od osady. Jego głównym elementem była murowana, pięciokondygnacyjna, mieszkalno-obronna wieża o wymiarach podstawy 11×16,6 metra. Jej narożniki opięto czterema przewiązanymi z korpusem przyporami, a wejście umieszczono w elewacji północnej. Portal wejściowy do wieży uzyskał formę uskokowego ostrołuku, którego archiwoltę zbudowano z trzech warstw ceglanych kształtek. Od wnętrza budynku otwór wejściowy blokowany był potężną belką ryglującą, którą wsuwano w łoże znajdujące się po wschodniej stronie przejścia. Portal ulokowano także w rozległej wnęce, o szerokości 1,9 metra i wysokości 9,7 metrów, w bokach której umieszczone zostały bruzdy dla brony. Powyżej usytuowano osłonę dla osoby opuszczającej bronę, a zarazem stanowiącą formą machikuły. Samo operowanie broną było możliwe zapewne przy pomocy kołowrotu i dźwigni zainstalowanych w otworze okiennym na poziomie czwartej kondygnacji. Do głównego wejścia, umieszczonego ponad 2 metry nad poziomem dziedzińca, doprowadzony był od strony północnej drewniany pomost, a od połowy XV stulecia drewniane schody. Po przeciwległej stronie wieży, przy jej południowym murze znajdowała się średniowieczna latryna w formie nadwieszanego wykusza umieszczonego na 12 metrach wysokości. Po 1450 roku i wzniesieniu murów obronnych, latryna musiała być rozbudowana do formy danskeru sięgającego poza południowy obwód murów zamku. W okresie nowożytnym ustęp przeniesiono na elewację wschodnią. W poziomie podłogi czwartej kondygnacji wieżę obiegał drewniany ganek, czytelny dzięki otworom po podtrzymujących go belkach. Ganek miał najpewniej formę pomostu zaopatrzonego w poręcze, bądź pełne drewniane osłony, nie odnaleziono natomiast śladów po jego potencjalnym zadaszeniu. Jego powstanie łączyć wypada w pierwszej kolejności z wymogami obronnymi, wieża nie była bowiem wyposażona w blanki, a zaopatrzony w osłony ganek mógł zapewniać skuteczną obronę. Oczywiście umożliwiał także obejście budowli i zlustrowanie okolicy, bez konieczności opuszczania wieży.
   Pierwotnie komunikację wewnątrz wieży zapewniały schodowy w narożniku północno-zachodnim. Wnętrze piwnicy oraz dwóch wyższych kondygnacji podzielone było na trzy pomieszczenia: dwie izby i wąski trakt komunikacyjny. Trzecia kondygnacja wieży, odmiennie niż dwa dolne poziomy, miała pierwotnie charakter reprezentacyjny, być może w jej wschodniej części znajdowała się kaplica.  Podobnie jak i kondygnacja czwarta, zapewne w wyniku podziału wieży po 1450 roku na dwie rodziny, podzielona została wówczas na cztery pomieszczenia. Stworzono wówczas także drugi ciąg komunikacyjny (schody). O prywatnym charakterze mniejszej południowo-zachodniej „izby pańskiej” na czwartej kondygnacji świadczy dogrzewanie jej kominkiem, zaopatrzenie w lawabo oraz wyjście na zewnętrzny ganek. Z niego dostępna była komora ulokowana w północno-zachodnim narożniku, zaopatrzona w pisuar. Komnata wschodnia mogła być wnętrzem bardziej dostępnym, reprezentacyjnym, skomunikowanym z latryną (jedyną w donżonie) i gankiem, wyposażonym w dwie wnęki w murze z których jedna była zapewne pisuarem a druga szafką. W fazie pierwotnej było to największe pomieszczenie w obrębie wieży. W ostatnim pomieszczeniu umieszczony był otwór obsługujący bronę. Piąta kondygnacja wieży prawdopodobnie przez cały czas jej użytkowania pozostawała wnętrzem jednoprzestrzennym. Służyła zapewne celom magazynowym i obronnym.
   Dostęp świeżego powietrza i światła zapewniały porozmieszczane w prosto rozglifionych wnękach niewielkie otwory okienne. W drugiej kondygnacji, poza portalem wejściowym wymurowano pierwotnie jeden, bądź dwa szczelinowe otwory w północnym murze, doświetlające wnętrze, a zarazem pełniące funkcje strzelnic. Strzelnice umieszczono także na trzeciej kondygnacji. Jedynie w poziomie kondygnacji piwnicznej otwory pierwotnie nie występowały. W piwnicy znajdowała się niewielka studnia, stwierdzono również przykryte łukami odcinkowymi wnęki komorowe, wykrojone w centralnych partiach ścian północnej, południowej i wschodniej.
   Dziedziniec zamku otoczono w pierwszej połowie XV wieku czworobocznym murem obronnym z narożną cylindryczną wieżą o średnicy w przyziemiu 5,29 metra (wyżej lekko zwężającą się) i grubości 1,63 metra w narożniku północno – zachodnim oraz czworobocznym budynkiem bramnym w kurtynie zachodniej. Okrągła wieża w dolnej kondygnacji prawdopodobnie mieściła małe wiezienie, góra skomunikowana była z gankiem obronnym na murach. Mur obronny posiadał zróżnicowaną grubość wahającą się od 1,20 do 1,70 metra. Jedna z jego ścian dzieliła wewnątrz dziedziniec na część południową – gospodarczą i północną – rezydencjonalną z wieżą. Do murów dostawiono drewniane budynki, a w późniejszym czasie trzyizbowy dom przy kurtynie południowej. Obronność zamku wzmacniała otaczająca go fosa, zasilana wodą z leżącego tuż obok jeziorka Smolary.

Stan obecny

   Dziś zamek to zrujnowana, lecz zadaszona wieża z częściowo otaczającymi ją czterometrowymi murami, zachowanymi od strony północnej i zachodniej. W narożu murów wznosi się cylindryczna wieża z otworem strzelczym. Niestety pierwotny wygląd wieży znacząco zniekształcają duże, nowożytne okna. Ruina jest dostępna od zewnątrz, a po pokonaniu prowizorycznych zabezpieczeń także od wewnątrz. Zamek w Gołańczy należy do najstarszych i najlepiej zachowanych zamków prywatnych na Niżu Polskim.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Olejniczak K., Grody i zamki w Wielkopolsce, Poznań 1993.
Olszacki T., Różański A., Zamek w Gołańczy. Dzieje i architektura od połowy XIV po schyłek XVIII stulecia, Gołańcz 2015.