Gnojnik – kościół św Marcina

Historia

   Kościół św. Marcina wzniesiony został w 1380 roku z fundacji Marka Żegoty, kanonika krakowskiego i kustosza kolegiaty sandomierskiej, ówczesnego właściciela Gnojnika. Konsekracji budowli dokonał dwa lata później biskup krakowski Jan Radlica. W latach 1575-1617 kościół zamieniony był na zbór ariański, a po odzyskaniu przez katolików odnowiony w 1633 roku. W 1657 świątynia została spustoszona w wyniku najazdu wojsk siedmiogrodzkich. W 1900 roku została częściowo przekształcona w stylu neogotyckim, kiedy to nadbudowano murowaną wieżę w miejsce drewnianej izbicy, przebudowano dachy i wzniesiono wieżyczkę na sygnaturkę. W 1963 roku dobudowano od południa kruchtę murowaną w miejsce drewnianej.

Architektura

   Kościół wzniesiony  został z kamienia, jako budowla jednonawowa. W średniowieczu składał się z kwadratowej w planie nawy, niskiego aneksu z kruchtą w przyziemiu po stronie zachodniej (o ile nie miał on drewnianej nadbudowy, to nie posiadał jeszcze formy wieży) i zamkniętego trójbocznie na wschodzie prezbiterium z prostokątną zakrystią od północy.
   Na zewnątrz kościół opięty został uskokowymi przyporami i obwiedziony kamiennym cokołem. Najgęściej przypory założono przy prezbiterium ze względu na umieszczone wewnątrz sklepienia, ale i trzy szkarpy wzmocniły korpus nawowy, a dwie narożne, ukośnie usytuowane, niską wieżę. W jego murach przepruto liczne otwory strzelnicze. Wejście umieszczono w południowej ścianie nawy, w ostrołukowym, ujętym w pinakle i ozdobionym maswerkami, kamiennym portalu  z około 1380 roku.
   Wewnątrz w prezbiterium założono gotyckie  sklepienie krzyżowo-żebrowe w prostokątnym przęśle zachodnim z żebrami przechodzącymi w służki, oraz sklepienie sześciodzielne w wielobocznym przęśle wschodniego zamknięcia. W nawie natomiast założono drewniane stropy płaskie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Krupiński A., Zabytki urbanistyki i architektury województwa tarnowskiego, Kraków 1989.