Historia
Pierwszy, zapewne drewniany kościół w osadzie na przedmieściach Gniezna, ufundowany miał zostać przez ród Symonów, właścicieli wsi Ludziska. Miało to miejsce przed 1255 rokiem, kiedy to został odnotowany w odpisie aktu lokacji Kłecka wydanym przez księcia Bolesława Pobożnego („ecclesie beati Laurencii Gnezne dicte”), z którego wynikało, że tamtejsi mieszkańcy zobowiązani byli do opłat na rzecz gnieźnieńskiej świątyni. W 1309 roku odnotowany został pierwszy miejscowy pleban, niejaki Sobiesław („Sobeslao rectore ecclesie sancti Laurentii apud Gnesnam”).
W 1331 roku kościół św. Wawrzyńca został zniszczony w trakcie najazdu krzyżackiego pod wodzą Dietricha von Altenburga, w trakcie którego spaleniu uległo zarówno gnieźnieńskie miasto lokacyjne, zapewne nieotoczone jeszcze murami obronnymi, jak i przedmieścia z okolicznymi osadami (oszczędzono jedynie katedrę i klasztor franciszkański). Kościół św. Wawrzyńca w bliżej nieznanym okresie odbudowano. Przypuszczalnie nastąpiło to do 1348 roku, w którym to parafią według przekazów pisemnych administrował niejaki Jan z Dziekczyna. Prawdopodobnie na miejscu XIV-wiecznej budowli w pierwszej połowie XVI wieku wzniesiono murowany kościół późnogotycki.
Średniowieczny kościół funkcjonował do początku XIX wieku, kiedy to został zdewastowany przez żołnierzy napoleońskich podczas kampanii moskiewskiej z 1812 roku. Następnie użytkowany był jako spichlerz, aż został zamknięty z powodu złego stanu technicznego i groźby zawalenia. Na skutek remontu z 1817 roku przywrócono funkcję sakralną budynku. W 1896 roku z powodu zwiększonej liczby parafian do gotyckiego korpusu dostawiono dwie nawy boczne, kruchtę i wieżyczkę. W trakcie prac z lat 1935-1936 dobudowano nawę poprzeczną, wzniesiono nowe prezbiterium, a wnętrze przykryto sklepieniem kolebkowym.
Architektura
Kościół zbudowany został na południe od Wzgórza Panieńskiego, na terenie osady Targowisko, która po lokacji Gniezna utraciła na znaczeniu i stała się jego przedmieściem, zwanym Cierpięgi albo Jeleń. W okresie późnego gotyku był on budowlą jednonawową na planie prostokąta ze ściętymi wschodnimi narożnikami (zamknięcie trójboczne), bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium, z czworoboczną, trójkondygnacyjną wieżą, przylegającą dość nietypowo do zachodniej części ściany północnej. Wieża ta wzmocniona została w narożnikach wysokimi, uskokowymi przyporami, a jej elewacje ozdobiono podłużnymi, tynkowanymi blendami o półkolistych zamknięciach oraz poziomymi tynkowanymi pasami tuż pod okapem dachu. Przyporami mógł być opięty także korpus kościoła, zwłaszcza jeśli we wnętrzu założono sklepienia. Okna kościoła najprawdopodobniej były ostrołuczne, wysokie i rozglifione. Wejście pierwotnie mogło się znajdować w zachodniej części ściany południowej lub ewentualnie w ścianie północnej.
Stan obecny
Nowożytne prace budowlane, zwłaszcza przeprowadzone w okresie międzywojennym i pod koniec XIX stulecia, w dużym stopniu zatarły pierwotny kształt architektoniczny późnogotyckiego kościoła. Z XVI wieku zachowała się jedynie wieża oraz częściowo fasada zachodnia, natomiast pozostała część (nawy boczne, transept, kruchta, zakrystia, kaplica południowa, wieżyczka południowa) w całości pochodzą z czasów nowożytnych. Prezbiterium uległo gruntownej przebudowie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.
Muraszko M., Początki kościoła pod wezwaniem św. Wawrzyńca w Gnieźnie, ”Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”, 120/2013.
Tejszerska A., Gothic church of Saint Lawrence in Gniezno: interwar expansion according to the plans of Lucjan Michałowski and contemporary continuation of the project, „Architectus”, 4 (84)/2025.
Tomala J., Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, tom 1, architektura sakralna, Kalisz 2007.