Gniezno – klasztor franciszkanów i klarysek

Historia

   Budowę kościoła i klasztoru franciszkańskiego rozpoczęto około 1275 roku z inicjatywy księcia Bolesława Pobożnego i jego żony Jolenty. Prace przerwała śmierć fundatora w 1279 roku, lecz wkrótce potem książę Przemysł II rozpoczął budowę klasztoru klarysek, w którym znaleźć miała schronienie księżna Jolenta. Jednonawowy kościół klarysek był gotowy prawdopodobnie w 1283 roku. Dopiero później przystąpiono do dalszych prac w kościele franciszkańskim. Jego budowę zakończono prawdopodobnie około 1295 roku.
   Kościoły oraz zabudowania klasztorne spłonęły w 1613 roku. Po odbudowie, a zwłaszcza po gruntownej przebudowie w drugiej połowie XVIII wieku zatraciły one wiele pierwotnych cech stylowych. W 1836 roku władze pruskie zamknęły klasztor franciszkanów, rok później ten sam los dotknął klaryski. Klasztor franciszkański zajęło wojsko, a dom klarysek rozebrano na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku. Franciszkanie powrócili do swej dawnej siedziby w 1928 roku. W latach 1930-1932 przeprowadzili konserwację świątyni, przywracając jej częściowo formy gotyckie.

Architektura

   Wczesnogotycki kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Antoniego powstał jako budowla jednonawowa z pięcioprzęsłowym korpusem oraz z wydłużonym, czteroprzęsłowym prezbiterium na planie prostokąta o tej samej szerokości co korpus. Po stronie północnej dostawiono dwupoziomowe oratorium klarysek, a od zachodu dobudowana została do niego w XV wieku czterokondygnacyjna, czworoboczna wieża, nakryta namiotowym daszkiem. Kościół  na zewnątrz opięty został przyporami, pomiędzy którymi przepruto wąskie ostrołukowe okna, z wyróżniającym się dużym oknem wschodnim. Nad nawą i prezbiterium osadzono wspólny dach dwuspadowy, zaś oratorium nakryte zostało dachem pulpitowym. 
   Wszystkie przęsła nawy i prezbiterium otrzymały postępowy wówczas plan prostokąta poprzecznego do osi kościoła, za wyjątkiem ostatniego przęsła nawy, które wzniesiono na planie kwadratu. Prezbiterium zwieńczono wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na konsolach bez służek (pierwszy taki przykład w Wielkopolsce), nie wiadomo natomiast czy nawa pierwotnie przykryta była sklepieniem, czy jedynie stropem drewnianym.
   Empora na piętrze oratorium klarysek otwarta została do nawy przezroczami, w jej przyziemiu natomiast umieszczono mortuarium. Być może jego ostrołukowe arkady łączyły się z nawą, a może była to tylko jedna arkada wiodąca do wschodniego przęsła oratorium (tam pochowano w 1305 roku księżną Jolentę).

Stan obecny

   Kościół klasztorny został znacznie przekształcony w okresie nowożytnym. Dotyczy to zwłaszcza elewacji zewnętrznych, lecz także wewnątrz w okresie międzywojennym zlikwidowano piętro oratorium i przekształcono je w nawę boczną wykuwając w ścianie wielkie arkady. Pseudogotyckie sklepienie nawy głównej założono w latach 1930-1932, zachowało się jednak oryginalne sklepienie prezbiterium. Ze średniowiecznych budynków klasztornych pozostały jedynie fundamenty na których w XVIII wieku wzniesiono nowe założenie klasztorne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.

Strona internetowa regionwielkopolska.pl, Kościół klasztorny franciszkanów pw. Wniebowzięcia NMP i św. Antoniego w Gnieźnie.