Gniezno – bazylika Wniebowzięcia NMP

Historia

   Pierwsza chrześcijańska świątynia na terenie leżącym na Wzgórzu Lecha, została ufundowana za życia Mieszka I, a więc przed rokiem 992. Według tradycji przekazanej przez Jana Długosza fundatorką miała być żona księcia, pochowana tu później Dąbrówka. W rotundzie tej skromna grupa chrześcijan przybyłych wraz z księżną i miejscowe elity uczestniczyli w mszach odprawianych przez pierwszych polskich biskupów: Jordana i Ungera. Znaczenie budowli wzrosło po 997 roku, gdy złożono w niej ciało św. Wojciecha, prawdopodobnie spoczęło ono w dobudowanym półkolistym aneksie. Nie jest pewne do kiedy rotunda funkcjonowała, możliwe, iż jeszcze przed 1000 rokiem rozpoczęto na jej miejscu budowę okazalszej świątyni.
   Kolejną świątynią na tym miejscu była bezwieżowa bazylika, będąca miejscem pierwszych królewskich koronacji w Polsce. W 1039 roku została zniszczona podczas najazdu księcia czeskiego Brzetysława. Zrabowano wówczas cenne wyposażenie wraz ze złotym ołtarzem ofiarowanym przez cesarza Ottona III oraz wywieziono do Pragi zwłoki św. Wojciecha. Świątynię odbudowano w stylu romańskim i konsekrowano w 1064 roku. W 1076 roku na króla Polski koronował się w niej Bolesław II Szczodry, a po koronacji, do roku 1097 trwała dalsza rozbudowa. Około 1175 roku ufundowano brązowe Drzwi Gnieźnieńskie, unikatowy zabytek romańskiej sztuki odlewniczej. Zawierają one po dziewięć kwater z płaskorzeźbami scen figuralnych i obramowanych bordiurą z ornamentem roślinnym z wplecionymi postaciami ludzi i zwierząt. W 1295 roku odbyła się przedostatnia koronacja królewska w romańskiej katedrze, gdy na króla koronował się książę Przemysł II. Pięć lat później do Gniezna zbrojnie wkroczył Wacław II Czeski który dokonał ostatniej koronacji w Gnieźnie. W 1331 roku miasto zaatakowali Krzyżacy, niszcząc świątynię.
   Budowa gotyckiej katedry rozpoczęła się w 1342 roku z inicjatywy arcybiskupa Jarosława Bogorii Skotnickiego. W pierwszej kolejności powstało wzniesione z piaskowca i cegły trzyprzęsłowe, siedmioboczne, zamknięte prezbiterium wraz z wieńcem kaplic.  Arcybiskup Skotnicki rozpoczął jeszcze budowę części nawowej, kontynuowanej przez jego następców Jana Suchywilka i Bodzantę. Prace nad korpusem ukończono około 1390 roku. W tym czasie powstała także wieża północna. Wieżę południową dobudowano w XVI wieku.
   W 1613 roku podczas wielkiego pożaru miasta, w katedrze spłonęły dachy i drewniane konstrukcje wież. W czasie odbudowy powstał nowy szczyt zachodni, przebudowano także kaplice i wnętrza w stylu barokowym. W 1760 roku świątynię zniszczył kolejny pożar, a odbudowa nadała katedrze cech klasycystycznych. Ostatni pożar strawił ją z powodu radzieckich żołnierzy w 1945 roku. W wyniku przeprowadzonych później prac konserwatorskich częściowo przywrócono świątyni pierwotne gotyckie formy.

Architektura

   Odkryte relikty przedromańskiego kościoła grodowego Mieszka I, zachowane w podziemiach katedry, pozwalają określić jego formę przestrzenną jako tzw. rotundę prostą, składającą się z kolistej nawy o średnicy 9 metrów i apsydy wschodniej. Od strony północnej do rotundy dostawiony był aneks, być może o charakterze grobowym. Całość wzniesiono z nieobrobionych kamieni polnych.
   Romański kościół z końca XII wieku był trójnawową bazyliką, zakończoną od wschodu trzema apsydami, o od zachodu zwieńczoną dwoma czworobocznymi wieżami. Mimo podobnych wymiarów różniła się ona od budowli z poczatku XI wieku techniką wznoszenia murów. Pierwszą wymurowano z łamanego kamienia, drugą już z starannie obrobionych w kostkę ciosów kamiennych.
   Gotycka katedra powstała jako budowla trójnawowa, o układzie bazylikowym z prezbiterium zamkniętym wielobocznie i ambitem. Do naw bocznych i ambitu przystawiono wieniec czternastu kaplic bocznych. Od zachodu ozdobą budowli są dwie potężne wieże, opięte w narożach wielouskokowymi przyporami. Dachy nad nawą główną i prezbiterium są dwuspadowe a nad nawami bocznymi jednospadowe. Korpus nawowy i prezbiterium wzmocnione są jednouskokowymi przyporami, pomiędzy którymi umieszczono ostrołukowe okna, dwu i trójdzielne z maswerkami. Do korpusu kościoła prowadziły trzy gotyckie portale ostrołukowe: od północy, południa i zachodu. Zostały wykonane w sztucznym kamieniu i zawierają unikatowe na skalę Polski tympanony z dekoracją figuralną. W północnym jest to Ukrzyżowanie, a w południowym Sąd Ostateczny, niestety nie zachował się pierwotny portal z fasady zachodniej. Wewnątrz, chór, nawa główna i nawy boczne nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, wspartymi na ośmiobocznych filarach międzynawowych. Arkady międzynawowe są ostrołukowe, bogato profilowane.
   Ze średniowiecznego wyposażenia zachowało się wiele cennych zabytków. W prezbiterium za relikwiarzem znajduje się płyta nagrobna św. Wojciecha z czerwonego marmuru z tumby z 1480 roku, a nad ołtarzem belka tęczowa z gotyckim krucyfiksem z drzewa lipowego z około 1430 roku. Pod chórem znaleźć można późnogotycką płytę nagrobną abpa Zbigniewa Oleśnickiego autorstwa Wita Stwosza, natomiast przy wejściu do starego kapitularza znajduje się płyta nagrobna abpa Jakuba ze Sienna. W kruchcie północnej nad wejściem do wnętrza katedry znajduje się gotycki portal ze sceną Ukrzyżowania. W kruchcie południowej znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie, jedne z nielicznych romańskich drzwi w Europie i najcenniejsze w Polsce. W podziemiach katedry można zobaczyć m.in. najstarszy w Polsce napis nagrobkowy z około 1006 roku, odkryte podczas badań archeologicznych relikty budowli kamiennej z końca IX wieku, a także fragmenty murów bazyliki Mieszka I.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa regionwielkopolska.pl, Bazylika Prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha w Gnieźnie.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Gniezno, katedra Panny Marii i św. Wojciecha.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika prymasowska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie.