Gniew – zamek krzyżacki

Historia

     Początki zamku w Gniewie (Mewe) sięgają lat 80-tych XIII wieku. Wcześniej istniał tu pomorski gród, który w 1276 roku został przekazany przez pomorskiego księcia Sambora zakonowi krzyżackiemu. Dotychczas przyjmowano, iż w 1283 roku Krzyżacy wznieśli prowizoryczną warownię, usytuowaną na skraju nadwiślańskiej skarpy, lecz badania archeologiczne nie ujawniły śladów drewnianego założenia. W tym samym roku wzmiankowany jest również pierwszy tutejszy komtur, Dietrich ze Spiry. Po 1290 roku zaczęto prace nad regularnym założeniem na planie kwadratu. Po zakończeniu trwającej 40 lat budowy był to, obok zamku w Człuchowie i zamku w Gdańsku, najpotężniejszy zamek Krzyżaków na lewym brzegu Wisły.
    Na początku trzeciej dekady XV wieku Gniew pełnił czasowo funkcję rezydencji byłego wielkiego mistrza Michała Kuchmeistera. Wówczas przeprowadzono przebudowę kompleksu zamkowego, zamurowując dawną bramę wjazdową i budując nową od wschodu oraz powiększając kaplicę.
    Po 1466 roku zamek stał się siedzibą polskiego starostwa niegrodowego. W XVII wieku zniszczony został przez Szwedów, którzy dwukrotnie okupowali Gniew. Pomyślniejsze czasy nastały gdy starostwo należało do późniejszego króla, Jana Sobieskiego. Powstał wtedy tzw. pałacyk myśliwski obok wieży głównej i tzw. Pałac Marysieńki. Wykorzystały one starsze, gotyckie zabudowania. Po pierwszym rozbiorze Polski w zamku prusacy umieścili koszary, a następnie magazyn zbożowy. Zlikwidowano wtedy średniowieczne podziały międzykondygnacyjne i sklepienia. W XIX wieku rozbiórce uległa wieża główna, a budowlę przekształcono na więzienie. Wykonano wtedy szereg prac mających na celu częściową regotyzację. W 1921 roku zamek spłonął, a prace restauracyjne podjęto dopiero w 1969 roku.

Architektura

    Wzniesiony na wysokiej nadrzecznej skarpie, zamek górny w swym ostatecznym kształcie był regularnym założeniem na planie kwadratu o boku dł. 49 metrów, z trzema narożnymi wieżyczkami i potężnym, oktogonalnym bergfriedem od północnego wschodu o wysokości 48 metrów. Wjazd posiadał wysoką ostrołukową niszę na bronę i znajdował się na osi skrzydła południowego. Na piętrze tego skrzydła znajdowała się kaplica ze sklepieniem gwiaździstym i kapitularz, rozdzielone niewielką izbą. W skrzydle zachodnim mieścił się refektarz, a we wschodnim dormitorium lub infirmeria. Przeznaczenie izb w części północnej nie jest w pełni jasne, mogły służyć za mieszkanie i kancelarię komtura. W przyziemiu znajdowały się pomieszczenia gospodarcze, a pod nimi piwnice. Dziedziniec otaczały krużganki, w przyziemiu murowane, wyżej drewniane, wsparte na potężnych kamiennych wspornikach. Surowe ceglane elewacje uzyskały dekoracje z zendrówki, tworzącej różnorodne wzory. Główną bryłę zamku otaczał parcham z czterema narożnymi wieżami. W południowo – zachodniej części znajdował się dansker, połączony z zamkiem górnym gankiem na wysokości głównej kondygnacji. Do czworoboku murów parchamu przylegała od zewnątrz fosa o szerokości około 15 metrów.
    Wokół siedziby konwentu rozwinęło się  duże przedzamcze. Zamek główny usytuowany był w jego centrum, co wyróżniało go na tle innych założeń krzyżackich. Przedzamcze chroniły fortyfikacje z wieżami i dwiema bramami. Jedna z nich prowadziła na północ, druga zaś do portu i obronnych zabudowań młyna. W strefie gospodarczej zamku funkcjonował m.in. browar, słodownia, spichlerze, stajnie oraz domy mieszkalne służby.

Stan obecny

    Zamek w Gniewie znajduje się obecnie w rękach prywatnych, lecz jest udostępniony do zwiedzania. Na podzamczu funkcjonuje hotel, odbywają się tu turnieje rycerskie, kolonie i inne imprezy. Niestety nowy właściciel postanowił dziedzictwo kultury i historyczny obiekt zamienić w fabrykę pieniędzy, kosztem jego wyglądu. Na podzamczu pojawiło się lądowisko helikopterów, a dziedziniec przykryto szklanym dachem. W końcu najważniejsze by bogatym turystom i właścicielom deszcz nie kapał na głowy. Zamek zachował się w dobrym stanie, lecz niestety bez głównej wieży – stołpu, z której pozostały jedynie dolne kondygnacje.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.