Gliwice – zamek piastowski i miejskie mury obronne

Historia

   Gliwice zostały otoczone murami obronnymi w pierwszej połowie XIV wieku. W czasie wojen husyckich taboryci zdobyli i splądrowali Gliwice, czyniąc z miasta bazę wypadową dla swoich wypraw. W roku 1431 książę Konrad Biały odbił miasto, przy czym znaczną część mieszkańców wymordował lub uwięził, a jego fortyfikacje w dużym stopniu zniszczył. Po wojnach husyckich system fortyfikacyjny wymagał więc odbudowy. Pod koniec XVIII wieku i przez cały wiek XIX następowała ich stopniowa rozbiórka i likwidacja.
   Zamek w Gliwicach powstał najpewniej wraz z murami miejskimi w połowie XIV wieku za panowania księcia bytomskiego Siemowita. Nie został do dziś zlokalizowany. Można jedynie przypuszczać, iż znajdował się w północno -– zachodnim narożniku miasta. Zamek znany dzisiaj jako Piastowski, w źródłach historycznych występował od XVI wieku jako Dwór Cetrycza (Dwór Zetritzów), a do jego budowy wykorzystano mur miejski oraz baszty.  Przebudowy tej dokonał w latach 1558-1561 ówczesny dzierżawca miasta, Fryderyk von Cetrycz.
    W drugiej połowie XVIII wieku dokonano obniżenia murów obronnych do około 7 metrów, co pozwoliło na dalszą przebudowę obiektu. W połowie XIX wieku w miejsce rozebranej baszty średniowiecznej wzniesiono wzorowane na skrzydle zachodnim, nowe wschodnie skrzydło obiektu.

Architektura

   Pierwotnie obwód murów wynosił 1125 metrów, ich wysokość sięgała 8,5-9 metrów, a grubość miejscami dochodziła nawet do 1,2 metra. Obwód wzniesiony był w większości w technice opus emplectum z licem ceglanym w wątku gotyckim. Fundament wznoszono głownie z kamieni eratycznych. Zastosowanie do budowy odmiennych materiałów budowlanych sugerować może, że powstawały one w kilku etapach. Wzdłuż murów, przy krenelażu przebiegał drewniany ganek strażniczy.
   W obrębie fortyfikacji znajdowało się 29 (według innych źródeł 36) baszt oraz dwie czterokondygnacyjne wieże bramne: Biała, zwana również Bytomską oraz Czarna zwana też Raciborską. Brama Czarna od strony zewnętrznej ochraniana była dodatkowym przedbramiem. Baszty miały kształt prostokąta o regularnych wymiarach zewnętrznych 2 x 8 metrów i pierwotnie w większości były otwarte od wewnątrz. Wyjątek stanowiły baszty wchłonięte przez zamek oraz wieża przy Bramie Czarnej, które choć budowane wraz z murem i z nim wyraźnie przewiązane, były od niego grubsze o około 0,2 metra. Ich wysokość prawdopodobnie była nieznacznie większa niż kurtyny i wynosiła około 9 metrów. Według nowożytnych urbarzy w XVII wieku obwarowania składały się dodatkowo z wysokiego wału ziemnego, pełniącego rolę przedmurza, fosy oddalonej od linii muru o około 7 – 12 metrów oraz stoku z drewnianą palisadą za którym znajdował się mur miejski.
  Pierwszy etap budowy zamku to dwie baszty połączone ze sobą ścianą kurtynową i drewnianą galerią. W przeciwieństwie do większości baszt gliwickich powstałych na planie litery “U”, zamkowe zbudowano na planie kwadratu. Pełniły one wówczas prawdopodobnie rolę arsenału. W połowie XVI wieku pomiędzy basztami zbudowano dwukondygnacyjny budynek z cegły z pięcioma osiami okien oraz adaptowano parter i piętro baszty zachodniej. Jednospadowy dach przylegał do muru obronnego. W XVIII wieku basztę zachodnią obniżono, ale powiększono wzdłuż osi północ-południe i przebudowano na planie prostokąta. Nowe skrzydło przekryto dwuspadowym dachem, podobnie jak przestrzeń między basztami.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowały się fragmenty średniowiecznych umocnień, wśród nich kurtyna z basztą, która została wykorzystana przy wznoszeniu zamku, oraz fragment muru koło plebanii kościoła Wszystkich Świętych. Obecnie w odnowionych budynkach zamkowych mieści się muzeum.

pokaż zamek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne od Opola do Żywca, Warszawa 2014.

Strona internetowa skladnica gornoslaska.pl, Miasto Gliwice i mury obronne.