Historia
Kościół św. Andrzeja pierwotnie miał zostać zbudowany dla mieszkańców wsi Rychwałd, w większości z drewna pozyskanego w trakcie letniej ścinki z 1543 roku i wiosennej z roku 1544 (dach nawy i prezbiterium wykonano również z pewnej ilości materiału rozbiórkowego, pochodzącego z jesienno-zimowej ścinki lat 1481-1483). Drewno gromadzono przez kilka lat przed rozpoczęciem prac budowlanych, które trwały co najmniej do 1546 roku, kiedy to wzniesiona została wieża i utworzono więźbę dachową korpusu. W 1547 roku ukończony kościół został konsekrowany przez biskupa sufragana krakowskiego i opata mogilskiego Erazma Ciołka.
Pierwsze nowożytne prace modernizacyjne przy kościele, ograniczone do wstawienia nowych schodów w wieży, miały miejsce w latach 1593-1594. Około 1635 roku ściany nawy i prezbiterium pokryto polichromiami, wykonanymi zapewne przez malarza Fabiana Sobinowicza z Żywca. Następnie w 1685 roku prowadzono bliżej nieznane prace remontowe przy zakrystii. Wbrew przekazom pisemnym kościół znajdował się w bardzo dobrym stanie technicznym w 1756 roku, gdy podjęto decyzję o jego przeniesieniu do nieodległej wsi Gilowice, w której pierwotny kościół miał zostać rozebrany i przeznaczony na budowę mniejszej kaplicy. W trakcie translokacji z Rychwałdu, przy kościele św. Andrzeja nie było konieczności przeprowadzania większych napraw czy uzupełnień drewnianego materiału budowlanego, utworzono jedynie nową wieżyczkę na sygnaturkę.
W roku 1895 płaskie pułapy w prezbiterium i nawie zastąpiono pozornym sklepieniem kolebkowym, a wnętrze kościoła otynkowano. W 1912 przeprowadzono prace remontowe, w czasie których zbudowano soboty. Ponadto przy wejściu południowym wzniesiono kaplicę, przeniesioną podczas generalnego remontu z lat 1933-1934 na wysokość zakrystii, gdzie została zrównana z jej wymiarami, aby w rzucie poziomym nadać kościołowi formę krzyża, a jego bryle więcej symetryczności. Równocześnie w latach 30-tych XX wieku od zachodu przedłużono nawę kościoła i w związku z tym przesunięto dzwonnicę.
Architektura
Kościół św. Andrzeja pierwotnie składał się z nawy na planie krótkiego prostokąta zbliżonego do kwadratu, węższego prezbiterium o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej i prostokątnej zakrystii przy północnej ścianie prezbiterium. Części te wzniesiono z drewna jodłowego w technice zrębowej, natomiast usytuowaną po stronie zachodniej czworoboczną wieżę w konstrukcji słupowej. Zgodnie z techniką zrębową nawę i prezbiterium utworzono z wieńców układanych poziomo na podwalinie belek, których końce w narożach łączono przy pomocy odpowiednich zaciosów i bez ostatków (wystających przed narożniki końcówek belek). Dzięki temu w budowie kościoła nie było konieczności wykorzystywania gwoździ lub innych metalowych elementów.
Więźba dachowa kościoła utworzona została w konstrukcji storczykowej typu małopolskiego, a więc wspólna kalenica nad prezbiterium i nawą założona została na jednakowej wysokości i nad nawą wsparta na zaskrzynieniach, utworzonych przez podciągi na przedłużeniu ścian bocznych prezbiterium. Rama wzdłużna więźby ustabilizowana została krzyżami św. Andrzeja. Kalenica i krokwie oparte zostały na storczykach, czyli wysokich słupach usztywnionych skośnymi zastrzałami i pojedynczymi poziomymi jętkami. Wszystkie storczyki umieszczono na podwalinie.
Słupowa konstrukcja wieży charakteryzowała się pochyłymi ścianami i nadwieszoną izbicą. Głównymi elementami szkieletu wieży tradycyjnie uczyniono cztery narożne słupy, stężone systemem zastrzałów i rygli. Słupy zakończono na poziomie podstawy izbicy, w której naroża utworzono już pionowe. Wnętrze izbicy skonstruowano jako niezależną konstrukcję ramową pod dzwony, dzięki czemu uniknięto obciążeń i naprężeń z bijących dzwonów na szkieletową konstrukcję rdzenia wieży. Ściany osłonowe izbicy wysunięto poza płaszczyznę ścian wieży ze wszystkich stron.
Wejście do kościoła tradycyjnie wiodło przez nawę od południa. Otwory okienne w XVI wieku mogły być wykonane tylko od południa, zgodnie z powszechną średniowieczną tradycją budowlaną. Przypuszczalnie ściany nie były jeszcze wówczas oszalowane, ani ujęte sobotami. We wnętrzu kościoła nawę z prezbiterium połączono półokrągłym otworem tęczy i belką tęczową, opartą na krótkich kroksztynach. Na belce tradycyjnie osadzono krucyfiks lub rzeźbioną Grupę Ukrzyżowania. Prezbiterium z zakrystią skomunikowano portalem o odcinkowym zamknięciu. Pomiędzy czterema kondygnacjami wieży poruszano się za pomocą drabin.
Stan obecny
Kościół św. Andrzeja częściowo różni się dziś od pierwotnej budowli z pierwszej połowy XVI wieku. Nawa jest dłuższa o 5 metrów za sprawą przedłużonej części zachodniej, od południa przylega XX-wieczna kaplica, a całość konstrukcji obiegają nowożytne podcienia – soboty. Nowożytna jest również obecna wieżyczka na kalenicy dachu prezbiterium, lisice przy nawie i prezbiterium, liczne dodatkowe otwory okienne, we wnętrzu empora oraz wtórne kolebki nawy i prezbiterium. Z pierwotnych, oryginalnych detali architektonicznych zachował się portal między prezbiterium a zakrystią, natomiast z wyposażenia kamienna chrzcielnica z około 1440 roku i gotycka rzeźba św. Barbary z XVI wieku (XIV-wieczna rzeźba Matki Boskiej z Gilowic znajduje się obecnie w krakowskim muzeum).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VII, zeszyt 1, województwo opolskie, red. J.Szablowski, Warszawa 1953.
Konieczny A., Badania dendrochronologiczne zabytków architektury drewnianej w województwie śląskim w latach 2010-2011, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 4/2012.
Kubik J., Kościoły drewniane na Śląsku, Gliwice 2018.