Gdańsk – kościół św Piotra i Pawła

Historia

   Budowę kościoła św Piotra i Pawła rozpoczęto w latach 1393–1395, w rozwijającym się od około połowy XIV wieku południowym przedmieściu Głównego Miasta gdańskiego. W 1424 roku niemal ukończoną budowlę strawił pożar Starego Przedmieścia. Kościół pierwotnie podlegał proboszczowi parafii Panny Marii, stanowiąc filię głównej świątyni gdańskiej, lecz po przeprowadzonej wkrótce po spaleniu odbudowie, w 1454 roku stał się świątynią parafialną.
   W latach 1486–1487 zbudowano od zachodu charakterystyczną wieżę z przylegającymi do niej kaplicami, podwyższono korpus nawowy, powiększono zakrystię, oraz przebudowano wschodni szczyt prezbiterium. Wewnątrz kościoła miejskie cechy tkaczy, cieśli i rzeźników fundowały kaplice. W okresie 1514–1516 z inicjatywy gdańskich proboszczów, ukończono prace nad gwiaździstym sklepieniem w nawie głównej i kryształowym w nawach bocznych. Budowę nawy południowej prezbiterium przerwała reformacja.
   W 1557 kościół przeszedł w ręce luterańskie, co wiązało się z usuwaniem katolickich elementów jego wyposażenia, zaś w 1622 roku stał się główną świątynią gdańskich kalwinów, co wiązało się z podzieleniem jego wnętrza na dwie świątynie. Dalsze straty świątynia poniosła w XIX wieku podczas oblężenia Gdańska, wpierw przez Francuzów, a następnie Rosjan i Prusaków. Przejściowo służyła nawet za magazyn siana i słomy. Największych zniszczeń doznała w 1945 roku, gdy podczas szturmu czerwonoarmistów kościół został zbombardowany, a później podpalony.

Architektura

   Kościół św. Piotra i Pawła usytuowano w północno – wschodniej części Starego Przedmieścia, niezbyt daleko od murów obronnych Głównego Miasta Gdańskiego i Motławy, w miejscu gdzie początkowo znajdowały się ogrody mieszczan z Głównego Miasta, oraz domy mieszkających tu na stałe rzemieślników budujących i konserwujących statki. W swej najstarszej formie kościół był niską budowlę halową na rzucie prostokąta o trzech pięcioprzęsłowych nawach, z jednonawowym, czworobocznym prezbiterium po stronie wschodniej, do którego prawdopodobnie była już dostawiona zakrystia.
   Po przebudowie z końca XV wieku, kościół zaczął się wyróżniać masywną zachodnią fasadą z przysadzistą wieżą flankowaną dwoma kaplicami, przywodzącą na myśl architekturę obronną. Wpływ na to miał także dwuspadowy dach wieży zasłaniany przez dwa schodkowe szczyty, ozdobione blendami i prostymi ceglanymi sterczynami, które nadały całości specyficzny kształt porównywany do architektury zamków krzyżackich. Kalenicę dachu wieży usytuowano poprzecznie w stosunku do kalenicy dachów kryjących korpus nawowy, przy czym podwyższony halowy korpus nakryty został aż trzema równoległymi dachami dwuspadowymi, osobnymi dla każdej z naw. Prezbiterium, węższe i niższe od korpusu nawowego, również przykryte zostało dachem dwuspadowym. Od strony południowej przystawiona została kruchta i wieżyczka klatki schodowej. Kruchtę zwieńczono późnogotyckim szczytem o bogato profilowanych sterczynach. Podobny szczyt zamknął od wschodu nawę południową.
   Wewnątrz korpusu ośmioboczne w przekroju filary o profilowanych narożnikach i masywnych bazach, wsparły sklepienia gwiaździste w nawie głównej i kryształowe w nawach bocznych. Skromne prostokątne prezbiterium nakryto sklepieniem gwiaździstym i połączono z nawą główną niską arkadą tęczy.

Stan obecny

   W przetrwałym do dnia dzisiejszego kościele z powodu licznych pożarów i zarządzania budowlą przez protestantów, ze średniowiecznego wyposażenia nie zachowało się prawie nic.  Jedynie w zakończeniu nawy północnej odnaleźć można gotycką chrzcielnicę z XV wieku. Na przestrzeni wieków ucierpiała także sama budowla, którą podczas renowacji z końca XIX wieku poddano dość daleko idącym zmianom. Wymieniono wówczas część oryginalnych szczytów, a fragmenty starego lica zastąpiono nowym, wykonanym niefortunnie z cegły klinkierowej. W czasie wojny runęła część dachów i szczytów, a także górna część wieży. Obecnie, po wieloletniej odbudowie, przywrócono dawną zewnętrzną formę, jednak wnętrze poza nawą północną i zakrystią nadal jest niedostępne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku, Gdańsk 1997.