Gdańsk – bazylika Mariacka

Historia

   Budowa kościoła mariackiego rozpoczęła się w 1343 roku na mocy przywileju nadanemu Głównemu Miastu rok wcześniej przez wielkiego mistrza krzyżackiego Ludolfa Kóniga. Finansowanie prac leżało w gestii mieszczan, rajcy miejscy byli natomiast odpowiedzialni za organizację prac budowlanych. W ciągu 15 lat powstał chór i środkowa nawa, a następnie wzniesiono wieżę. Krzyżacy nakazali, aby nie przekraczała ona wysokości wieży ich gdańskiego zamku. Dodano także kruchtę w której w czasie niepogody chronili się żebracy i chorzy. Tak powstała trójnawowa bazylika z wysoką nawą główną i prawdopodobnie prosto zamkniętym prezbiterium. Jednak wkrótce po jej ukończeniu około roku 1370 rada miejska postanowiła znacznie powiększyć kościół. Zdecydowano się dobudować od strony wschodniej ogromne prostokątne halowe prezbiterium i transept. Do 1410 roku wzniesiono mury zewnętrzne do wysokości 25 metrów. Budowla nie posiadała jednak żadnego dachu, a kaplice które znajdowały się wewnątrz chronione były prowizorycznymi konstrukcjami. Wojna z Polską w 1410 roku opóźniła dalszą budowę. Dopiero około 1430 roku ukończono mury, a w 1445-1447 założono wszystkie dachy. Efektem tego etapu prac było zachwianie architektury kościoła poprzez zbyt dużą dysproporcje pomiędzy nawą i wieżą, a prezbiterium. Z tego względu  pomiędzy 1459 a 1466 rokiem  podwyższono wieżę o dwie kondygnacje. Dopiero wtedy zaczęła ona być widoczna z morza, stając się punktem orientacyjnym dla marynarzy. Ostatnim etapem prac było przystosowanie rozmiarów korpusu do reszty świątyni. Miał on być poszerzony i otrzymać kształt założenia halowego z bocznymi kaplicami. Prace ruszyły w 1484 roku i przerywane przez małe katastrofy budowlane trwały do roku 1502. Wtedy to uroczyście zakończono przesklepianie kościoła i zakończono 159 letnią budowę.
   Kilkanaście lat później do Gdańska dotarła reformacja, a bazylikę przejęli protestanci. Zgodnie z doktrynami Marcina Lutra zachowano w znacznym stopniu dawny średniowieczny wystrój, jednakże ściany pokryte polichromiami zostały pobielone. Duże zniszczenia przyniosła II Wojna Światowa. Spłonęły drewniane konstrukcje dachów, runęła część sklepień, stopiły się niektóre dzwony, część wyposażenia uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu. Od 1946 roku rozpoczęto odgruzowywanie wnętrza, zabezpieczanie i stopniową odbudowę. Powracało uratowane wyposażenie, odkryto także fragmenty gotyckiej polichromii.

Architektura

   Kościół zbudowany na planie nieregularnego krzyża łacińskiego jest halą o rozbudowanym i bogatym programie przestrzennym, na który składa się trójnawowy korpus i również trójnawowy chór. Transept w części południowej jest trójnawowy, północna zaś część jest dwunawowa. Nieregularności północnego ramienia transeptu wynika z konieczności dostosowania się do istniejącej zabudowy miejskiej. Do naw bocznych we wszystkich partiach świątyni przylegają kaplice, których krótsze ściany pełnią także funkcję przypór. Dzięki temu zewnętrzne mury pozbawione są podziałów i epatują wielkimi, nierozczłonkowanymi powierzchniami, na których wyraziście rysują się duże okna. Od zachodu świątynie zamyka masyw wieżowy z prostokątną w planie wieżą i flankującymi ją kaplicami.
   Wnętrze charakteryzuje się jednolitą wysokością poszczególnych naw. 27 potężnych, ośmiobocznych filarów dźwiga sklepienia: w nawie głównej i transepcie sieciowe, w prezbiterium i niektórych kaplicach gwiaździste, a w nawach bocznych sklepienia kryształowe. Jednak większość sklepień gwiaździstych ma rozdrobnioną i zagęszczoną figurację, która zaciera, czy rozmywa koncepcje gwiazdy. Z tego powodu zwieńczenie te są niekiedy nazywane gwiaździsto – sieciowymi.
   Długość bazyliki mariackiej wynosi 105,5 metra, szerokość 66 metrów, przez co uważana jest za największą ceglaną, gotycką świątynię w Europie. W świątyni zmieścić można ok. 20 tysięcy osób, a całość wnętrza rozświetla 37 wielkich okien. Do wnętrza bazyliki prowadzi 7 wejść, każde z innej uliczki miasta. Budynek zdobi siedem wież iglicznych, 3 ceramiczne i jedna wieża dzwonnicza o wysokości 82 metrów, którą wieńczą 2 dachy.
   We wnętrzu znajdziemy wiele  średniowiecznych zabytków. Za najcenniejsze uważane są: kamienna Pieta z roku ok. 1410, kopia Sądu Ostatecznego namalowanego przez Hansa Memlinga w roku 1472, sakramentarium z 1482 roku, zegar astronomiczny wykonany w latach 1464-1470 przez Hansa Düringera oraz ołtarz główny powstały w latach 1510-1517. W czasie prac restauratorskich odkryto liczne, późnogotyckie malowidła ścienne, którymi pierwotnie pokryty był, aż do XVI wieku cały kościół. Obecnie znaczne fragmenty malowideł przetrwały w kaplicach św. Jakuba, św. Jerzego i św. Jadwigi. Szczególnie ciekawa jest polichromia na ścianie kaplicy św. Jerzego, ukazująca widok miasta z gęsto spiętrzonymi kamienicami oraz obwarowaniami z basztami, bramą i mostem zwodzonym nad fosą.

Stan obecny

   Bazylika Mariacka, zwana często „koroną Gdańska” uznawana jest za największą w Europie świątynię wybudowaną z cegły. Sytuuje się także w szeregu najświetniejszych kościołów parafialnych miast hanzeatyckich, będących wyrazem mieszczańskiej dumy i podkreślających siłę miejscowego samorządu. Przewyższa je jednak zespołem sklepień opartych po części na rozwiązaniach typowych dla państwa krzyżackiego, a po części arystokratycznych rozwiązań rodem z Miśni. Pomimo burzliwych dziejów i prowadzonych od momentu jej powstania licznych działań wojennych udało jej się zachować historyczną, gotycką formę. Obecnie pełni funkcje sakralne, lecz udostępniona jest do zwiedzania przez cały rok, od poniedziałku do soboty: od października do końca kwietnia w godz. 8.30 – 17.00, od maja do końca września w godz. 8.30 – 18.30. Ponadto na wieży czynny jest punkt widokowy czynny d 24 marca do końca listopada.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Herrmann C., Kościół mariacki w Gdańsku, Olsztyn 2007.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku.