Elbląg – zamek krzyżacki

Historia

    Początki zamku elbląskiego wiążą się z wyprawą krzyżową do Prus w 1236 roku. Po podboju Pomezanii zakon przystąpił do zdobycia ważnych strategicznie terenów, jakimi były ujścia rzek i brzegi Zalewu Wiślanego. Po zajęciu okolic jeziora Drużno, Krzyżacy wsparci przez rycerzy z Miśni, postanowili zdobyć ujście rzeki Elbląg. Wybudowano wówczas i zaopatrzono dwa statki, które posłużyły do transportu wojska. Wyprawa ruszyła wiosną następnego roku, a wspomagał ją oddział lądowy podążający z Dzierzgonia. Krzyżowcy przybyli do ujścia rzeki Elbląg i na rzecznej wyspie założyli pierwszą drewnianą strażnicę.
    Wznoszenie murowanego zamku Zakon Krzyżacki rozpoczął około 1240 roku, kilka kilometrów poniżej ujścia. Był to ważny szlak prowadzący do Warmii i Natangii. Ponadto Elbląg był idealnym portem, połączonym z Morzem Bałtyckim poprzez Zalew Wiślany i rzekę. Budowę przerwało pierwsze powstanie pruskie w 1242 roku, jednak prace musiały być zaawansowane skoro zamek jako jeden z niewielu wytrzymał oblężenie. Prace kontynuowano w latach 1248-1260, a ostatecznie ukończono dopiero w XIV wieku. W 1246 roku wzmiankowany był pierwszy komtur elbląski Aleksander. Rola zamku wzrosła po umieszczeniu w nim w 1251 roku siedziby mistrza krajowego, a po przeniesieniu stolicy do Malborka w Elblągu rezydował prócz komtura także wielki szpitalnik, pełniący jednocześnie funkcję komtura elbląskiego. Również w Elblągu zbierała się coroczna kapituła prowincjonalna.
    Kres wspaniałej warowni, uważanej za drugą po Malborku pod względem potęgi, przyniósł rok 1454. Po pięciodniowym oblężeniu zamek zdobyli mieszczanie elbląscy, którzy natychmiast przystąpili do rozbiórki zamku, by uniemożliwić królowi polskiemu, jako nowemu władcy, ugruntowania swojej władzy z wykorzystaniem pokrzyżackich obwarowań. Doszczętnie zburzono także warsztaty rzemieślnicze na południowym przedzamczu, prawdopodobnie stanowiące konkurencję dla miasta. Jeszcze przez następne sto lat zamek pozostawał w stanie ruiny, zaś pewne jego fragmenty  zostały w całości rozebranych dopiero w końcu XVIII wieku.

Architektura

    Główny zamek był założeniem czteroskrzydłowym na planie nieregularnego czworokąta. Nie jest pewne czy był otoczony murem parchamowym, z pewnością zabezpieczała go fosa. Jego wymiary 65×78 metrów pozwalają przypuszczać iż był on największym domem konwentualnym zbudowanym w Prusach. Wewnętrzny dziedziniec z pewnością otoczony był krużgankami, istnienie stołpu jest jedynie hipotezą. Na zamku górnym znajdowała się kaplica Świętego Krzyża, apartamenty mistrza krajowego i komtura, refektarz, kapitularz, dormitorium, infirmeria, skarbiec i pomieszczenia gospodarcze. Był on z pewnością bogato dekorowany; obok licznych płaskorzeźb odkryto glazurowane cegły i gzyms z motywami roślinnymi. Bogata dekoracja i wystrój podkreślała duże znaczenie zamku w Elblągu jako ośrodka ponadregionalnego.
    Istniały także dwa obszerne podzamcza: północne usytuowane bezpośrednio przy murach Starego Miasta i południowe. W obrębie północnego umieszczono browar, słodownie, piekarnie i spichlerze. W południowym znajdowały się liczne warsztaty rzemieślnicze (bednarskie, ciesielskie, szewskie, siodlarskie), kuźnia, garbarnia, zbrojownia i szpital dla służby. Przedzamcza oddzielone były od głównego zamku fosami o szerokości 25 metrów. po stronie zachodniej zamku głównego znajdowało się także mniejsze przedzamcze, z którego prowadził wjazd na zamek główny.

Stan obecny

    Zamek krzyżacki w Elblągu został prawie w całości rozebrany. Do dnia dzisiejszego przetrwał budynek dawnej słodowni, piwnice oraz resztki murów obronnych na przedzamczu północnym. Obecnie mieści się tam Muzeum Archeologiczno-Historyczne otwarte od wtorku do  niedzieli w godzinach 8.00-16.00, w sezonie letnim od godz. 10.00 do 18.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.