Elbląg – miejskie mury obronne

Historia

   Pierwsze drewniano – ziemne obwarowania wzniesiono w Elblągu tuż po założeniu miasta w 1237 roku. Budowę murowanych obwarowań, mających zastąpić mniej więcej na tym samym obwodzie wcześniejsze fortyfikacje, rozpoczęto w latach osiemdziesiątych XIII wieku. Po przerwie spowodowanej pożarem w roku 1288, prace wznowiono w latach dziewięćdziesiątych. Wtedy to rozpoczęto budowę bram miejskich: Targowej, Kowalskiej i Zamkowej oraz muru od strony północnej i wschodniej. W roku 1319 zakończono budowę bramy Targowej, a w 1322 przebudowano bramę Zamkową. Przebudowa zachodniej części murów rozpoczęła się najpóźniej, bo dopiero w latach 1336-1341, a jeszcze do 1335 roku tej strony miasta broniła drewniana palisada. Jeśli chodzi o stronę południową to Krzyżacy zabronili budowy fortyfikacji miejskich na tym odcinku. Południowa część, jak stanowił przywilej lokacyjny, została wyłączona z systemu fortyfikacji i oddana pod ochronę zamku krzyżackiego.
   W początkach XV wieku mury miejskie znajdowały się w bardzo złym stanie. Fosa między Starym Miastem i Nowym Miastem była zasypana całkowicie śmieciami i mierzwą, a mur między bramą Targową i rzeką w 1409 roku zawalił się. Klęska Zakonu pod Grunwaldem i obawa przed najazdami wojsk polskich i litewskich spowodowała, że Krzyżacy ponownie zainteresowali się wzmocnieniem elbląskich fortyfikacji. W latach 1410-1437 wybudowano drugi pas murów od wschodu i północy z dwoma bramami: Kowalską i Targową, dziewięcioma cylindrycznymi basztami i fosą zewnętrzną zasilaną z nieistniejącego już strumienia. Wraz z rozbudową elbląskich fortyfikacji w 1417 roku został stworzony nowy system obrony miasta. Polegał on na podzieleniu miasta na cztery kwartały z wyznaczonymi odcinkami murów do obrony i konserwacji. Na czele każdego z nich było dwóch starszych z rady miejskiej i czterech starszych wybranych spośród mieszczan, mieszkających w danym kwartale. Wraz z mieszkańcami do działań obronnych wyznaczono elbląskie cechy.
   Od drugiej połowy XV wieku aż do początku XVI wieku nie prowadzono bardziej widocznych zmian w fortyfikacjach miejskich. Jedynie na przełomie XV i XVI wieku przed bramą Targową, nad pierwszą fosą, został wybudowany kamienny most wzmocniony przedpiersiami. Odparcie w 1521 roku ataku krzyżackiego oraz obawa ataku na Prusy ze strony Moskwy oraz Szwecji spowodowało, że w 1549 roku król Polski Zygmunt August zwolnił miasto z zapłacenia 400 guldenów węgierskich podatku, a pieniądze te przeznaczono na prace fortyfikacyjne. W 1553 roku poszerzono i po raz kolejny obmurowano wał od zewnętrznej bramy Targowej do rzeki oraz poszerzono zewnętrzną, północną fosę. Prawdopodobnie w związku z tymi pracami w 1554 roku rozebrano ostatecznie ruiny zamku krzyżackiego. Koniec XVI i XVII wiek przyniósł unowocześnianie obwarowań Elbląga przez budowę nowożytnych już fortyfikacji bastionowych, natomiast w XVIII i XIX wieku średniowieczne mury miejskie rozebrano a fosę zasypano.

Architektura

   Mury miejskie założono na planie wydłużonego czworoboku usytuowanego dłuższym bokiem wzdłuż rzeki Elbląg, która ochraniała miasto od strony zachodniej. Od strony północno – wschodnich lasów spływał ku niej potok Hundebeke, a na południe od niego rzeczka Kumiela (Hommel), płynąca w stronę południowo – zachodnią, gdzie za zamkiem krzyżackim wpadała także do rzeki Elbląg. W pierwszej połowie XIII wieku od Kumieli przekopano kanał, który płynąc równolegle do grobli młyńskiej, zasilał w wodę fosy miejskie i zamkowe, a następnie pomiędzy zamkiem i obwarowaniami miejskimi wpływał do rzeki.
   Mury miejskie miały w swej ostatecznej formie długość 1700 metrów i wysokość około 8 metrów, oraz otoczone były z trzech stron nawodnioną fosą. Zamykały one obszar 15 ha, a 22 ha po przesunięciu granicy miasta w stronę zachodnią w 1326 roku (do tego okresu przy nadbrzeżu rzecznym funkcjonowały jedynie obwarowania drewniano – ziemne). W system ten wchodziło również 8-10 baszt oraz 9 bram. Elbląskie baszty i barmy postawione były przeważnie na przedłużeniu ulic, miały szerokość od 10 do 12 metrów i wysokość od 22 do 28 metrów. W większości miały kształt czworoboku, tylko baszta Mnisia wybudowana została na planie cylindrycznym. Początkowo nie posiadały dachowego zwieńczenia i były przeważnie otwarte od strony miasta lub zamykane ściankami drewnianymi lub szachulcowymi.
   Od południowej strony do miasta prowadziła najsłabiej umocniona brama Zamkowa, usytuowana pomiędzy zamkiem krzyżackim a Nowym Miastem elbląskim. W południowo-wschodnim narożniku murów wybudowano basztę Gromana, a kolejna była baszta Nowa (zwana także Łuczniczą lub Łukową). Za nią w stronę północną znajdowała się mała półbaszta, a następnie baszta Karcer nazywana też Ciemnicą lub Złodziejską. Za Karcerem wybudowano kolejną małą półbasztę. Dalej znajdowała się brama Kowalska, postawiona w centrum wschodniego muru, wzmocniona przez wybudowane w 1345 roku przedbramie. Dalej na północ od bramy Kowalskiej znajdowała się baszta Mieszczańska, Garbarska i stanowiąca północno-wschodni narożnik murów baszta Kacerzy.
   Od północnej strony na straży wjazdu do miasta stała brama Targowa przed którą prawdopodobnie znajdowało się także przedbramie z dwoma cylindrycznymi basztami, skierowane w stronę rzemieślniczego przedmieścia z foluszem, garbarnią i cegielnią. Między nią a rzeką Elbląg stały dwie baszty: Strzelecka (zwana także Małą Mnisią) oraz Mnisia (zwana również Wielką Mnisią). Ta ostatnia jako jedyna posiadała w planie formę cylindryczną, nazwę natomiast zawdzięczała pobliskiemu klasztorowi dominikańskiemu.

   Od strony rzeki przez wzgląd na duży ruch odbywający się między nadbrzeżem a miastem wybudowano aż pięć bram. Licząc od południa były to bramy: Św. Ducha (zwana później Jęczmienną), Mostowa zwana także Wysoką (prowadząca na Wysoki Most zwany też Mostem Kogi, który łączył się z Wyspą Spichrzów), Rybacka (prowadząca na Rybi lub Rybny Pomost), Bednarska (nazywana też Żurawią), Tobiasza (lub brama Wagi) i dalej, niedaleko klasztoru dominikanów najmniejsza furta Mnisia. Brama Kowalska i Targowa były najważniejszymi elementami w całym systemie obronnym ówczesnego Elbląga. W XV wieku miały już około 26 metrów wysokości i były wyposażone w opuszczane kraty bramne z dębowego drewna. Między bramami po zewnętrznej stronie murów od strony północnej i wschodniej znajdował się parcham sięgający nawodnionej fosy miejskiej.
   W skład powstałego w latach 1410 – 1437 zewnętrznego muru obronnego po stronie północnej i wschodniej wschodziło dziewięć cylindrycznych baszt oraz dwie bramy: Kowalska i Targowa (brama Trzech Wykuszy), usytuowane na przedłużeniu bram głównego obwodu o tych samych nazwach. Spośród baszt północna narożna zwana była Na Ostrym Kącie. Zewnętrzną wieżę bramną otrzymała wówczas także południowa brama Zamkowa.
   Po stronie południowej miasto i zamek krzyżacki rozgraniczał wspomniany kanał potoku Kumieli, zasilający w wodę fosę miejską i zamkową, a następnie wpadający do rzeki Elbląg. Po stronie południowo – wschodniej od 1335-1341 Stare Miasto sąsiadowało z lokowanym wówczas Nowym Miastem elbląskim. Jego obwarowania założono na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 215 x 430 metrów. Nie były one zaopatrzone w baszty, a jedynie w cztery wieże bramne, po jednej z każdej strony świata: Zamkową od zachodu, Malborską od południa, wychodzącą w stronę osady rybackiej Osiek, Pasłęcką po stronie wschodniej i bramę Jakuba w kurtynie północnej. Ta ostatnia skierowana była na przedmieście wciśnięte pomiędzy oba miasta elbląskie, skupione wokół kościoła św. Jakuba, szpitala i kaplicy św. Elżbiety oraz młynów nad rzeką Kumielą.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z średniowiecznych fortyfikacji Elbląga przetrwała jedynie brama Targowa. Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych zabytków miasta. Po remoncie przeprowadzonym w 2006 roku, powstał na niej taras widokowy z którego można podziwiać panoramę elbląskiego Starego Miasta. Brama udostępniana jest do zwiedzania od maja do września, wówczas działa w niej punkt Informacji Turystycznej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich. Tom 1 Prusy Królewskie i Warmia, red. A.Czacharowski, zeszyt  1 Elbląg, Toruń 1993.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.

Strona internetowa zamkidwory.forumoteka.pl, Elbląg.