Elbląg – miejskie mury obronne

Historia

  Budowę murowanych obwarowań mających zastąpić wcześniejsze drewniano – ziemne, rozpoczęto w latach osiemdziesiątych XIII wieku. Po przerwie spowodowanej pożarem w roku 1288, prace wznowiono w latach dziewięćdziesiątych. Wtedy to rozpoczęto budowę bram miejskich: Targowej, Kowalskiej i Zamkowej oraz muru od strony północnej i wschodniej. W roku 1319 zakończono budowę Bramy Targowej, a w 1322 przebudowano Bramę Zamkową. Przebudowa zachodniej części murów rozpoczęła się najpóźniej, bo dopiero w latach 1336-1341. Jeszcze do 1335 roku tej strony miasta broniła drewniana palisada. Jeśli chodzi o stronę południową to Krzyżacy zabronili budowy fortyfikacji miejskich na tym odcinku. Południowa część, jak stanowił przywilej lokacyjny, została wyłączona z systemu fortyfikacji i oddana pod ochronę zamku krzyżackiego.
    W początkach XV wieku mury miejskie znajdowały się w bardzo złym stanie. Fosa między Starym Miastem i Nowym Miastem była zasypana całkowicie śmieciami i mierzwą, a mur między Bramą Targową i rzeką w 1409 roku zawalił się. Klęska Zakonu pod Grunwaldem i obawa przed najazdami wojsk polskich i litewskich spowodowała, że Krzyżacy ponownie zainteresowali się wzmocnieniem elbląskich fortyfikacji. W latach 1410-1437 wybudowano drugi pas murów od wschodu i północy o długości 1000 metrów z dwiema bramami Kowalską i Targową, 9 cylindrycznymi wieżami i fosą zewnętrzną zasilaną z nieistniejącego obecnie strumienia. Wraz z rozbudową elbląskich fortyfikacji w 1417 roku został stworzony nowy system obrony miasta. Polegał on na podzieleniu miasta na cztery kwartały z wyznaczonymi odcinkami murów do obrony i konserwacji. Na czele każdego z nich było dwóch starszych z Rady miejskiej i czterech starszych wybranych spośród mieszczan, mieszkających w danym kwartale. Wraz z mieszkańcami do działań obronnych wyznaczono elbląskie cechy.
   Od drugiej połowy XV wieku aż do XVI wieku nie prowadzono bardziej widocznych zmian w fortyfikacjach miejskich. Jedynie na przełomie XV i XVI wieku przed Bramą Targową, nad pierwszą fosą, został wybudowany kamienny most wzmocniony przedpiersiami. Koniec XVI i XVII wiek przyniósł unowocześnianie obwarowań Elbląga przez budowę fortyfikacji bastionowych. W XVIII i XIX wieku średniowieczne mury miejskie rozebrano a fosę zasypano.

Architektura

    Mury miejskie miały długość 1700 metrów i wysokość około 8 metrów, oraz otoczone były fosą. W ten system wchodziło również 10 wież i baszt oraz 9 bram. Elbląskie baszty postawione były przeważnie na przedłużeniu ulic, miały szerokość od 10 do 12 metrów i wysokość od 22 do 28 metrów. W większości miały kształt czworokąta, tylko Nowa Wieża wybudowana została na planie cylindrycznym. Nie posiadały dachowego zwieńczenia i były przeważnie otwarte od strony miasta.
  Południowej strony broniła najsłabiej umocniona Brama Zamkowa. W południowo-wschodnim narożniku murów wybudowano Wieżę Gromana, kolejna była Nowa Wieża (zwana także Łuczniczą). Za nią w stronę północną znajdowała się mała półbaszta, a następnie Baszta Karcer nazywana też Ciemnicą lub Złodziejską. Za Karcerem wybudowano kolejną małą półbasztę. Dalej znajdowała się Brama Kowalska, postawiona w centrum wschodniego muru, wzmocniona przez wybudowanie w 1345 roku przedbramia. Dalej na północ od Bramy Kowalskiej znajdowała się baszta Mieszczańska, Garbarska i stanowiąca północno-wschodni narożnik murów baszta Kacerzy.
   Od północnej strony na straży miasta stała Brama Targowa przed którą prawdopodobnie znajdowało się także przedbramie. Między nią a rzeką Elbląg stały dwie baszty: Strzelecka (zwana także Małą Mnisią) oraz Mnisia (zwana również Wielką Mnisią).
   Od strony rzeki przez wzgląd na duży ruch odbywający się między nadbrzeżem a miastem wybudowano pięć bram. Licząc od południa były to bramy: Św. Ducha (zwana później Jęczmienną), Mostowa (prowadząca na Wysoki Most zwany też Mostem Kogi), Rybacka (prowadząca na Rybi lub Rybny Pomost), Bednarska (nazywana też Żurawią), Tobiasza (lub Brama Wagi) i dalej niedaleko klasztoru dominikanów najmniejsza Furta Mnisia. Brama Kowalska i Targowa były najważniejszymi elementami w całym systemie obronnym ówczesnego Elbląga. W XV wieku miały już około 26 metrów wysokości i były wyposażone w opuszczane kraty bramne z dębowego drewna. Między bramami po zewnętrznej stronie murów znajdował się parcham sięgający fosy miejskiej.
   
W skład zewnętrznego muru, wyliczając od północnego rogu, weszła Wieża na Ostrym Kącie, mała okrągła baszta, Brama Trzech Wykuszy (czyli Zewnętrzna Brama Targowa), mała okrągła baszta Wichhus, dwie małe okrągłe baszty, zewnętrzna Brama Kowalska z międzybramiem uzbrojonym w małą basztę, baszta okrągła, baszta półokrągła (była otwarta od strony miasta), baszta okrągła naprzeciwko Wieży Gromana oraz Zewnętrzna Brama Zamkowa.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z średniowiecznych fortyfikacji Elbląga przetrwała jedynie Brama Targowa. Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych zabytków miasta. Po remoncie przeprowadzonym w 2006 roku, powstał na niej taras widokowy z którego można podziwiać panoramę elbląskiego Starego Miasta. Brama udostępniana jest do zwiedzania od maja do września, wówczas w Bramie działa punkt Informacji Turystycznej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.

Strona internetowa zamkidwory.forumoteka.pl, Elbląg.