Elbląg – kościół dominikański NMP

Historia

    Budowę jednego z najstarszych murowanych kościołów na terenie państwa krzyżackiego rozpoczęli dominikanie w 1246 roku, po uzyskaniu zgody od Mistrza Krajowego Zakonu Krzyżackiego Hermanna Balka. Wpierw wzniesiono prezbiterium oraz zakrystię i dwa niewielkie aneksy przylegające do zakrystii od strony zachodniej. Pod koniec XIII wieku powstał korpus nawowy kościoła, podwyższono także prezbiterium wraz z łukiem tęczowym oraz przykryto je sklepieniem krzyżowym. Od zewnątrz dostawiono budowle wzmocniono przyporami oraz ukończono szczyt wschodni W połowie XIV wieku wzniesiono południową nawę, a także krużganek klasztorny, przylegający do budynku kościoła od strony północnej.
   W 1504 roku świątynia spaliła się, zniszczeniu uległy sklepienia, dach i oba szczyty kościoła, ocalało jedynie prezbiterium i prawdopodobnie znaczna część murów korpusu. Przystąpiono do odbudowy połączonej z podwyższeniem nawy południowej do wysokości nawy głównej. Wtedy to obie nawy pokryto jednym dachem, powstały także sieciowe sklepienia nawy głównej. Równocześnie obniżono dach prezbiterium i dokonano przebudowy obu szczytów.
   W pierwszej połowie XVI wieku rozwój reformacji w Elblągu doprowadził do upadku klasztoru dominikanów. W 1542 roku zarówno klasztor, jak i kościół zostały przejęte przez radę miasta. Od tego momentu do 1945 roku kościół pełnił w mieście rolę głównej świątyni protestanckiej w związku z czym nastąpiła wymiana niektórych elementów wyposażenia, zgodnie z potrzebami nowej liturgii (między innymi budowa empor w nawie południowej).
   Pod koniec XVIII stulecia obniżono szczyt prezbiterium i wraz z zakrystią przykryto wspólnym dachem. W latach 80-tych XIX wieku przeprowadzono renowację kościoła w duchu romantycznym. Wnętrze korpusu nawowego i chóru pokryła neogotycka polichromia, przesunięto łuk tęczowy zrównując go z osią nawy, a w partii przyziemia ściany południowej sześć otworów okiennych otrzymało neogotyckie obramienie. W etapie tym przedsionek zachodni otrzymał formę neogotyckiej kruchty flankowanej dwoma ryzalitami. Podobnie  neogotycki wystrój otrzymała kruchta południowa. W takcie działań wojennych drugiej wojny światowej budowla została poważnie uszkodzona, ocalało przede wszystkim prezbiterium z zakrystią i krużgankiem. Odbudowę prowadzono od lat 60-tych do 80-tych XX wieku.

Architektura

  Kościół wraz z zabudowaniami klasztornymi otaczającymi wirydarz powstał w północno – zachodniej części Starego Miasta Elbląga. Przylegał do niego również dziedziniec z budynkami gospodarczymi po stronie zachodniej oraz cmentarz. Kościół wzniesiono na planie czworoboku, początkowo jako budowlę jednonawową o czteroprzęsłowym korpusie i wydłużonym, nieco węższym od nawy prostokątnym w planie prezbiterium. Po stronie północnej do nawy przystawiono zakrystię oraz dwa aneksy przylegające do niej od zachodu. Całość budowli została opięta przyporami, pomiędzy którymi przepruto wysokie ostrołukowe okna. Wewnątrz prezbiterium zwieńczono czteroprzęsłowym sklepieniem krzyżowym, nawa natomiast posiadała prawdopodobnie drewniany strop.
   W połowie XIV wieku wybudowana została niższa nawa południowa, dzięki czemu budowla uzyskała ciekawy, niesymetryczny wygląd. Od nawy głównej oddzieloną ją arkadami opartymi na trzech masywnych filarach. Pierwotnie nawy posiadały oddzielny dach, dopiero na początku XVI wieku, po podwyższeniu murów nawy południowej pokryto je wspólnym dachem, dzięki czemu budynek zyskał kształt dwunawowej hali. W okresie tym wnętrze korpusu nawowego zwieńczono późnogotyckim sklepieniem sieciowym.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego przetrwał odbudowany budynek kościoła, południowe skrzydło krużganka, ruiny zachodniej części dziedzińca gospodarczego oraz fragment północnego muru zabudowań klasztornych, wydzielających późniejszy teren cmentarny. Kościół dostępny jest dla zwiedzających, jego wnętrze pełni obecnie funkcję sal wystawowych galerii.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.
Strona internetowa zabytek.pl, Kościół dominikański pw. Najświętszej Marii Panny Elbląg.