Elbląg – kościół św Mikołaja

Historia

   Kościół zaczęto wznosić po lokacji miasta, prawdopodobnie w 1240 roku. Nadano mu wówczas wezwanie św. Mikołaja, patrona kupców i żeglarzy. Najstarsza wzmianka o nim pochodziła z dokumentu lokacyjnego Starego Miasta Elbląga, wystawionego w 1246 roku przez wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka von Hohenlohe.
   Pierwszy etap budowy ukończono przed 1260 rokiem, lecz w wyniku szybkiego rozwoju miasta, podjęto wówczas decyzję o gruntownej rozbudowie fary, przekształconej w niską trójnawową halę do 1330 roku.  W kolejnych latach świątynia była systematycznie rozbudowywana, a zakończenie prac murarskich i uformowanie sylwetki bazylikowej przypadło na około 1380 rok.  W tym czasie wnętrza uzyskały polichromię, zaś rok później zainstalowano organy, przebudowano zakrystię i wzniesiono emporę. Dla wzmocnienia głównej wieży w 1428 roku dobudowano dwie wieże boczne, natomiast do początku XVI wieku kościół po raz kolejny został powiększony przy zmianie układu na halowy.
   Kościół został poważnie uszkodzony podczas pożaru z 1777 roku. Zniszczeniu uległy wówczas hełm wieży, dach, a także cenne wyposażenie wnętrza, z powodu runięcia gotyckich sklepień. W trudnej sytuacji finansowej miasto nie mogło odbudować świątyni do jej pierwotnego wyglądu. Rozebrano wszystkie trzy wieże, a kościół obniżono o ponad 6,5 metra. Nową wieżę wybudowano dopiero w 1907 roku na dolnych partiach wcześniejszej konstrukcji. Kolejne zniszczenia budowli związane były z działaniami wojennymi, powadzonymi na terenie Elbląga na początku 1945 roku.

Architektura

   Kościół początkowo, do pierwszej ćwierci XIV wieku, miał postać obszernej, ale stosunkowo niskiej, trójnawowej, pięcioprzęsłowej hali z dwuprzęsłowym prezbiterium otoczonym zewnętrznymi przyporami i zamkniętym prostą ścianą. Od strony zachodniej poprzedzony był wysoką, czworoboczną wieżą.
   Między 1330 a 1380 rokiem podwyższono nawę główną, nadając budowli kształt bazylikowy. Poszerzono także prezbiterium o nawy boczne i całą wschodnią część kościoła zrównano z korpusem. Fasada zachodnia na wzór wielkich kościołów Meklemburgii i Pomorza Zachodniego rozbudowana została w szeroki masyw wieżowy, poprzez dobudowanie do 1428 roku dwóch wież bocznych przy starszej wieży głównej. Każda z nich nakryta została osobnym dachem czterospadowym.
   W XV wieku lub najpóźniej na początku XVI stulecia podwyższono nawy boczne wyrównując je z nawą główną, przez co budowla uzyskała kształt halowy. Każda z naw otrzymała wówczas osobny dach dwuspadowy. Wnętrze kościoła prawdopodobnie już nieco wcześniej poszerzono o dwa rzędy bocznych kaplic wbudowane pomiędzy przypory. Korpus przykryto sklepieniami gwiaździstymi.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.

Strona internetowa leksykonkultury.ceik.eu, Katedra pw. św. Mikołaja w Elblągu.