Historia
Dzierżoniów (niem. Reichenbach) założony został około połowy XIII wieku, uzyskując prawa miejskie około 1258 roku, a najpóźniej przed 1284 rokiem, kiedy to w przekazach pisemnych odnotowana została rada miejska i wójt. Miejskie mury obronne zaczęto wznosić pod koniec XIII wieku z polecenia księcia świdnickiego Bolka I, prawdopodobnie na miejscu starszych obwarowań drewniano – ziemnych, gdyż już w 1284 roku wspomniana została brama Piławska. Pierwszy pierścień murów ukończony został na początku XIV wieku.
W 1336 roku Dzierżoniów uzyskał prawo do wystawiania wart, obsadzania umocnień i strzeżenia bram własną, miejską załogą, a nie jak wcześniej garnizonem książęcym. Był to wyraz zaufania ze strony władcy, ale przede wszystkim wynik trudności płynący ze zbyt szczupłych sił załogi książęcej. W mieście wysoką pozycją społeczną cieszyli się członkowie rodu Reichenbachów, sprawujących urząd dziedzicznych wójtów i współpracujących z władcami. Przypuszczalnie już w XIII wieku wystawili oni w Dzierżoniowie niewielki, sprzężony z murem miejskim zamek, przeciwległy w stosunku do zapewne nieco późniejszego zamku książęcego.
W 1428 roku obwarowania miejskie musiały stawić opór najazdowi wojsk husyckich. Pomimo obrony Dzierżoniów został szybko zdobyty i zniszczony, podobno ocaleć miał jedynie kościół parafialny. Przez kolejne dziesięć tygodni przypadających na okres zimy, husyci mieli stacjonować w mieście i jego dwóch zamkach, czyniąc z nich punkt wypadowy do dalszych najazdów. Doświadczenia wojen husyckich i późniejszych wojen o sukcesję śląską, wpłynąć mogły na podjęcie decyzji o rozbudowie miejskich fortyfikacji. W efekcie prawdopodobnie pod koniec XV wieku i w początkach XVI stulecia wzniesiony został drugi pierścień muru obronnego. W okresie późnego średniowiecza musiał też zostać odbudowany zamek książęcy, gdyż w 1422 roku Zygmunt Luksemburski sprzedał Franzowi Peterswaldau puste miejsce po nim, a w 1541 roku rajcy miejscy przeznaczyli na jego naprawę osiem grzywien.
Podczas wojny trzydziestoletniej przed murami miejskimi Dzierżoniowa Szwedzi usypali szańce ziemne, jednak już w XVIII wieku obwarowania były zniszczone i podupadłe, pozbawione wartości militarnej. Utrzymywano je głównie dlatego, że magistrat miasta dbał o kontrolę przybywających do Dzierżoniowa, przy czym mury były barierą niezbędną dla pobierania podatku od mąki i mięsa. W 1880 roku, po zmianie systemu podatkowego i zniesieniu akcyz, przystąpiono do wyburzania obwarowań, ale w 1903 roku władze rządowe zakazały dalszych prac rozbiórkowych, odrzucając wniosek rady miejskiej chcącej całkowitej rozbiórki obwarowań.
Architektura
Miejskie mury obronne otoczyły Dzierżoniów na planie zbliżonym do okręgu o powierzchni około 20 ha. Wzniesiono je z miejscowego łamanego gnejsu, kamienia o budowie zbliżonej do granitu, a więc gwarantującego najwyższą wytrzymałość i odporność. System obronny w ostatecznej formie składał się z głównego obwodu murów z przełomu XIII i XIV wieku oraz z młodszego zewnętrznego pierścienia murów z XV i XVI wieku, fosy i wałów ziemnych. Po stronie południowej miasto ochraniała rzeka Piława, kilkaset metrów na zachodzie skręcająca ku północy.
Wewnętrzny, starszy pierścień muru miał około 1-1,2 metra grubości oraz wysokość przekraczającą 7 metrów. Zaopatrzony był pierwotnie w około 30 półkolistych, otwartych w stronę miasta i wysuniętych przed lico muru obronnego baszt wykuszowych. Zostały one rozmieszczone równomiernie na całej długości obwodu w odległościach co około 40 metrów, czyli mniej więcej w zasięgu skutecznego strzału z kuszy. Ich zwieńczenie, podobnie jak w kurtynach, miało początkowo formę krenelażu, później przynajmniej w części baszt wieńczonego dachami. Zewnętrzny mur był niższy od wewnętrznego obwodu, posiadł też mniejszą grubość, około 0,8 – 0,9 metra. W jego linii prawdopodobnie nie znajdowały się żadne baszty lub basteje.
Do miasta prowadziły cztery bramy u wylotu czterech głównych ulic wybiegających z placu rynkowego: Świdnicka od strony zachodniej, Wrocławska na północy, Ząbkowicka (zwana także Piławską) po stronie wschodniej oraz brama prowadząca z miasta ku rzece Piławie na południu, zwana Wodopojową. Wszystkie one umieszczone były w wieżach bramnych z przejazdami w przyziemiu i pomieszczeniami dla straży na górnych kondygnacjach. Przejazdy zapewne zamykano zwodzonymi mostami oraz być może bronami lub ciężkimi wrotami.
W linię murów miejskich włączono obwarowania dwóch leżących naprzeciwko siebie zamków: książęcego usytuowanego przy bramie Świdnickiej na zachodzie i wójtowskiego znajdującego się za kościołem farnym w południowej części miasta, zwanego Homole (niem. Hummel). Zamek książęcy prawdopodobnie był znaczniejszą budowlą, wysuniętą przed obwód obronny miasta, lecz sąsiadującą z murem miejskim. Składał się z czworoboku muru z pojedynczym, najpewniej długim budynkiem, ośmioboczną kaplicą i wieżą. Zamek wójtowski znajdował się w całości w obrębie miasta, po wewnętrznej stronie jego obwodu obronnego.
Stan obecny
Obwarowania Dzierżoniowa zachowały się w około 70 procentach, zwłaszcza od strony południowo – zachodniej, na odcinku pomiędzy nieistniejącymi już bramami Świdnicką i Wodopojową. Spore fragmentu muru obronnego, zarówno wewnętrznego jak i zewnętrznego, widoczne są również w części południowej i wschodniej, choć w większości w stanie dużo niższym niż pierwotny. W ciągu obwarowań przetrwało również 21 baszt wykuszowych. Nie zachował się żaden z dwóch zamków dzierżoniowskich.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Krzywańska A., Dzierżoniów, Warszawa 1984.
Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.
Przyłęcki M., Miejskie fortyfikacje średniowieczne na Dolnym Śląsku. Ochrona, konserwacja i ekspozycja 1850-1980, Warszawa 1987.