Dzierzgoń – zamek krzyżacki

Historia

   Zamek Christburg, przeznaczony na siedzibę konwentu krzyżackiego, zaczęto budować w 1248 roku, a już około 1250 w Dzierzgoniu ustanowiono komturię. Według kronikarza Piotra z Dusburga nazwa zamku nawiązywała do Bożego Narodzenia, w którym to dniu Krzyżacy zdobyli pruski gród, na którym później wznieśli warownię. W czwartej ćwierci XIII wieku, po zniszczeniach wojennych podczas pierwszego powstania pruskiego, przystąpiono do odbudowy zamku. Początkowe drewniano – ziemne obwarowania zastąpiono wówczas murowanymi, wzniesionymi na nowym, bardziej obronnym miejscu. Osadę powstałą przy starym grodzie nazwano wówczas Alt Christburg, czyli Stary Dzierzgoń. W 1249 roku na nowym zamku zawarto ugodę między zakonem a plemionami pruskimi, która sankcjonowała panowanie nowych władców. Warownia wkrótce stała się siedzibą komtura, którym pierwszym został w latach 1250-1254 Henryk Stange.
    Od 1309 roku w zamku rezydował wielki szatny, dygnitarz krzyżacki odpowiedzialny za wyposażenie zakonu w odzież. Sprawiło to, iż w XIV stuleciu zamek dzierzgoński uchodził za największą obok Malborka zbrojownię i drugi po Brodnicy magazyn żywności w Państwie Krzyżackim. W należących do niego czternastu folwarkach hodowano wielki ilości bydła, a zwłaszcza koni, których było ponad tysiąc. Zamek był także ważnym strategicznie punktem, ośrodkiem władzy w gęsto zaludnionej Pomezanii i bazą wypadową do dalszych podbojów. Istotne znaczenie miała pobliska rzeka Dzierzgoń, którą wiódł szlak wodny do zalewu Wiślanego i Bałtyku.
  
W 1410 roku w bitwie pod Grunwaldem poległ wielki szatny i wielki komtur dzierzgoński Albrecht von Schwarzburg, a zamek został zajęty bez walki przez wojska króla Jagiełły, podążającego pod Malbork. Opisujący to wydarzenie kronikarz Jan Długosz, podkreślał zasobność zamkowych spiżarni i komnatę wielkiego szatnego, pełną pięknych i drogich tkanin. Królowi podobno spodobała się zamkowa kaplica, z której drewniane rzeźby polecił przewieźć do Królestwa Polskiego. Odchodząc wojska podpaliły zamek, który wrócił następnie w ręce krzyżackie.
    W 1414 roku zamek ponownie spłonął po zdobyciu go przez wojska polskie. Z powodu dużych zniszczeń i być może problemu osuwania się stromego zbocza na którym zbudowano twierdzę, zdecydowano o przeniesieniu komturii z Dzierzgonia do pobliskiego Przezmarka. W 1456 warownia uległa dalszym zniszczeniom z rąk zbuntowanych mieszczan z antykrzyżackiego Związku Pruskiego. Po przejęciu przez Polskę w 1466 roku w zachowanych komnatach zrujnowanego zamku ulokowano siedzibę starostwa oraz sądu grodzkiego. Niestety jednak ostatecznie w XVIII i XIX wieku zamek rozebrano a tereny zamkowe przeznaczono pod park.

Architektura

  Zamek wybudowano na szczycie wzniesienia o bardzo dobrych warunkach obronnych. Składał się on z dwóch oddzielnych części: domu konwentualnego i przedzamcza, sprzężonych ciągiem muru obwodowego, wzmocnionego basztami i wieżami. Założenie było nieregularne, wzniesione z cegły na podmurówce z kamieni. Nie posiadał on jeszcze formy regularnego założenia krzyżackiego zamku konwentualnego, o trzech lub czterech skrzydłach zamykających wewnętrzny dziedziniec. Otoczony był murem obronnym o szerokości 3,2 metra, zapewne zwieńczonym krenelażem i chodnikiem dla obrońców. Przy północnym, mniejszym skrzydle zamku zbudowano główną wieżę zamkową. Była ona kilkukondygnacyjna i wzniesiona na planie czworoboku, flankowała wjazd na dziedziniec, który umieszczono w położonej obok wieży bramnej.
    Zamek posiadał co najmniej dwa zbliżone do prostokątów skrzydła, umieszczone prostopadle do siebie. Skrzydło północne było krótsze, miało około 20 metrów długości, wschodnie natomiast ponad 40 metrów, oba (podobnie jak wieża główna) były podpiwniczone. Od strony dziedzińca do obydwu części dobudowane były murowane, zapewne dwukondygnacyjne krużganki. Prawdopodobnie pomieszczenia reprezentacyjne, takie jak refektarz czy kaplica, znajdowały się na piętrze większego budynku.
    Dziedziniec był wybrukowany, w jego części południowej usytuowana była studnia, a nieopodal nietypowy, ciekawy budynek na planie pięciokąta, połączony arkadowym przejściem z wieżą w murze obronnym. Być może była to łaźnia z pomostem do wieży ustępowej, jako że odkryto tam kanały do wylewania wody lub nieczystości.
    Przedzamcze do którego prowadziły dwa wjazdy, ulokowano w części północnej wzgórza, gdzie zbocze było łagodniejsze. Znajdowały się tam murowane, wolnostojące budynki bez piwnic, ale z posadzkami z kamienia i płytek ceramicznych Po przeciwnej stronie na mniejszym wzgórzu, w XIII wieku założono cmentarz zakonny i wzniesiono kaplicę. Prawdopodobnie miejsce to skomunikowane było z zamkiem za pomocą przerzuconej nad przekopem drewnianej kładki.

Stan obecny

  Zamek nie przetrwał do dnia dzisiejszego. Pozostały jedynie fragmenty fundamentów i bruk zamkowego dziedzińca. W trakcie prac wykopaliskowych odsłonięto także nieliczne detale architektoniczne w postaci rzeźb, zworników, fragmentów żeber sklepiennych i płytek posadzkowych. Teren zamkowego wzgórza jest dostępny dla zwiedzających.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.