Dobre Miasto – kolegiata

Historia

  Kolegiata w Dobrym Mieście erygowana została w 1341 roku z inicjatywy biskupa Hermana z Pragi. Kościół kolegiacki wzniesiony został na miejscu starszego kościoła parafialnego pomiędzy 1357 a 1396 rokiem, kiedy to biskup Henryk Sorbom ufundował stalle kanonickie. Zbudowano także skrzydło południowe zespołu kolegiackiego, potem skrzydło zachodnie, zamykając nieregularny czworobok zabudowy tzw. domem biskupim z bramą wschodnią. Najpóźniej, bo aż do początku XVI wieku, przeciągało się ukończenie budowy wieży kościelnej.
   W 1414 roku kolegiata padła ofiarą najazdu wojsk polskich na Warmię, a w 1521 roku przetrwała okupację wojsk wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna. Na skutek uderzenia pioruna w 1716 roku pożar zniszczył wieżyczkę zegarową. W 1719 roku przypadkowy pożar zniszczył zachodnią część zabudowań kolegiackich. Przebudowano wtedy w znacznym stopniu mieszkalną część pomieszczeń. Najbardziej widoczna przebudowa obiektu miała miejsce w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku kiedy to przełożono dach kościoła, wyremontowano wieżyczkę zegarową, nadbudowano wieżę o jedną kondygnację i nakryto ją dwuspadowym dachem. Okres II Wojny Światowej kolegiata cudem przetrwała bez większych zniszczeń.

Architektura

  Zabudowania kolegiaty stanowiły zwarty czworobok, nieznacznie rozszerzający się ku zachodowi. Część północną zajął kościół, od zachodu i południa znalazły się budynki mieszkalne kanoników z przyległymi krużgankami, od wschodu dawny dom biskupów, zakrystia i brama prowadząca w kierunku miasta. Druga brama, zwana Młyńską, znalazła się w skrzydle południowym.
   W budynkach kapitulnych znajdowały się mieszkania kanoników, początkowo jednoizbowe, podobne do cel klasztornych. Poprzedzone były maleńkimi izdebkami dla chłopców służebnych. W skrzydle południowym usytuowany był refektarz (przykryty sklepieniem kryształowym w 1515 roku), a w zachodnim, obok wieży kościoła, skarbiec, biblioteka i archiwum.
    Kościół o wymiarach zewnętrznych około 61,5 × 25,5 metrów otrzymał układ mieszczańskiej hali bezchórowej, w postaci trójnawowej, siedmioprzęsłowej budowli o nawach z równą wysokością, bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium. Jego wysokość wyniosła 18 metrów do poziomu sklepienia. Od strony zachodniej dostawiona została wysoka czworoboczna wieża, natomiast wschodnią elewację ozdobił szczyt dekorowany licznymi sterczynami i lizenami, czyli wystającymi z muru pasami o trójkątnym przekroju. Przestronne wnętrze kościoła podzielone zostało na trzy nawy, dzięki rzędom filarów połączonych siedmioma arkadami po lewej i po prawej stronie nawy głównej. Nawy zwieńczyło sklepienie gwiaździste.

Stan obecny

   Architektura zespołu kolegiackiego przechodziła liczne zmiany, szczęśliwie jednak nie zmieniły one kształtu całości gotyckiego założenia. Kościół kolegiacki jest drugą co do wielkości świątynią Warmii i jednym z najcenniejszych zabytków regionu. Pełni do dziś funkcje liturgiczne, udostępniony jest również do zwiedzania. Z jego ruchomych zabytków późnogotyckich wymienić można Tryptyk Mariacki z około 1430 roku oraz Tryptyk Świętej Anny Samotrzeć z około 1500 roku. Liczne elementy gotyckich stall chórowych wykorzystano podczas modernizacji sprzętu kościelnego w stylistyce manierystycznej (oparcia, ścianki działowe i boczne, części zaplecków, stopnie w kształcie rzeźbionych lwów).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kościoły i kaplice archidiecezji warmińskiej, tom 1, red. B.Magdziarz, Olsztyn 1999.
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika Najświętszego Zbawiciela i Wszystkich Świętych w Dobrym Mieście.