Historia
Powstanie zamku w Dobrej miało miejsce pod koniec XIII wieku. Po raz pierwszy został on odnotowany w traktacie z 1295 roku, dotyczącym podziału ziemi między książętami Bogusławem IV i Ottonem I, w którym wspomniano o „castrum Doberen cum terra adicente”. Okoliczne dobra należały wówczas do rycerza Behra z Meklemburgi, lecz w 1308 roku książę Bogusław IV nadał osadę Dobra rycerzowi Henrykowi de Dobere z rodu Heydebreke. Miało to miejsce na krótko przed najazdem Brandenburczyków, którzy zniszczyli niedawno wzniesiony zamek. Przez około dwadzieścia następnych lat pozostawał on ruiną.
Odbudowę zamku przeprowadził około 1338 roku Ulryk z rodu von Dewitzów, który dokonał także znacznego powiększenia warowni. W 1348 roku kuzyn Ulryka Dewitza, Otto z Meklemburgii, wyróżniony został przez Karola IV tytułem hrabiowskim i uposażony dobrami w Meklemburgi. Wraz ze śmiercią Ottona w 1363 roku, jego ziemie przypadły w spadku Gerhardowi z Dobrej, który w 1397 roku oddał je wszystkie w zastaw książętom meklemburskim. Prawdopodobnie fundusze z tej umowy służyć miały rozbudowie zamku w Dobrej. Wzmocnienie budowli było jednak niewystarczające, gdyż już rok później została ona zdobyta przez księcia Bogusława VIII ze Słupska. Gerhard odbił część utraconego zamku, a pojmanych ludzi księcia uwięził. Wiadomo, iż osadził ich w nie zniszczonej części budowli, natomiast część zajęta przez księcia była zrujnowana.
Na skutek rozbudowy z przełomu XIV i XV wieku, Dobra stała się jednym z najbardziej imponujących zamków rycerskich w regionie. Wiadomo, że w razie konieczności mógł on wówczas pomieścić około dwustu zbrojnych, tyle bowiem wynosiła drużyna Bogusława X, gdy w 1478 roku schroniła się na zamku przed wojskami elektora Albrechta. Jednak wobec upadku zamku w Szadzku i znacznej przewagi liczebnej wojsk Albrechta, zaopatrzonych dodatkowo w artylerię, książę Bogusław podpisał w Dobrej wymuszony układ pokojowy.
Wczesnonowożytne przeobrażenia zamku, które nadały mu renesansowy charakter, miały miejsce w XVI wieku. Ich inicjatorem był Jost Dewitz, jeden z najbardziej światłych humanistów pomorskich, kanclerz Filipa I wołogoskiego. Około 1538 roku rozebrano skrzydło zachodnie i rozpoczęto przebudowę skrzydła bramnego. Następnie skrzydło południowe podwyższono do trzech kondygnacji i zaopatrzono w klatki schodowe. Pomimo przebudowy, od drugiej ćwierci XVII wieku zamek zaczął stopniowo podupadać. Zniszczony przez Szwedów w końcu XVIII wieku, został opuszczony i uległ ruinie. W 1808 roku ówczesny właściciel polecił wysadzić część murów w powietrze, by uzyskać materiał budowlany.
Architektura
Zamek wzniesiony został na nieregularnym w planie, usytuowanym pośród moczarów i bagien pagórku, pierwotnie charakteryzującym się dość łagodnymi naturalnymi zboczami. W północnej części wywyższenia terenu wykonano roboty ziemne, dzięki którym powstał kopiec ziemny o stromych zboczach, na którym wzniesiono najstarszy pierścień fortyfikacji, natomiast część wschodnią ukształtowano w niewielkie plateau, które z czasem zaczęło pełnić funkcję podzamcza. Ostatecznie rdzeń zamku dominował około 7-8 metrami wysokości nad podzamczem i 11-12 metrami nad pozostałą częścią terenu. Podzamcze było wyniesione na około 3 metry.
Najstarszy rdzeń zamku składał się z domu zachodniego i muru obronnego, wzniesionego z cegły na kamiennym cokole o wysokości 3,5 metra. Całe założenie miało rzut zbliżony do kwadratu o wymiarach 30 x 37 x 32 x 34 metrów. Wjazd do zamku znajdował się na osi kurtyny wschodniej, wychodzącej na nieobwarowane podzamcze, a bok południowy zwrócony był ku miastu. Brama była bardzo prosta, nie zabezpieczona ani budynkiem bramnym, ani ryzalitem wysuniętym z muru. Skrzydło zachodnie miało wymiary 11 x 34,5 metra, a więc około 1/3 całej powierzchni zamku. Trzy zewnętrzne elewacje budynku stanowiły część obwodu obronnego, musiał więc mieć przynajmniej dwie nadziemne kondygnacje, nie licząc poddasza pod dwuspadowym dachem. Wysokość muru obronnego, z racji skromności całego założenia, zapewne nie była wysoka i nie przekraczała 8 metrów. Stosunkowo prostym i tanim przedsięwzięciem była budowa drewnianego ganku straży w koronie muru, który przypuszczalnie łączył się z budynkiem mieszkalnym i bramą, nad którą znajdować się mogła hurdycja lub nadwieszany drewniany wykusz.
W końcu XIV i na początku XV wieku zbudowano skrzydła południowe i mniejsze wschodnie. Wzniesiono też zewnętrzny mur obwodowy u podnóża wzniesienia, w przeciętnej odległości 8 metrów od głównych murów, z wieżą o wymiarach 12,5 x 11,7 metrów, stojącą w narożu północno – zachodnim. Wieża była wysunięta o około 1 metr przed lico muru północnego i wtopiona w lico muru zachodniego. Grubość zewnętrznego obwodu wynosiła 1,5 metra, murów wieży natomiast aż 5 metrów. Mur zewnętrzny miał ponad 6 metrów wysokości, dochodził więc do końca graniastej części wieży, ponad którą prawdopodobnie przechodziła ona w człon cylindyrczny. Bliskie położenie wieży i skrzydła zachodniego stwarzało możliwość połączenia ich drewnianym nadwieszanym gankiem, biegnącym na wysokości 9 metrów. Wewnątrz wieży na samym dole zlokalizowano kwadratowy w planie loch więzienny o boku długości 2,5 metra, starannie wylicowany głazami narzutowymi.
Zamek otaczała głęboka fosa, oddzielająca go jednocześnie od miasta. Dojazd do zamku prowadził prawdopodobnie od południa, a więc od strony miasta, przez most zwodzony nad fosą, następnie poprzez podzamcze i stamtąd łagodnym zboczem oraz drewnianym mostem ku bramie zewnętrznej i wewnętrznej we wschodnich murach zamku. Nietypowo główna wieża nie zabezpieczała więc ani drogi dojazdowej, ani samej bramy w murach zamku, co zapewne wynikało z ochronnej roli samego miasta, także otoczonego murami obronnymi. Wieża zamkowa zabezpieczała natomiast najbardziej narażone ostrzałem i atakiem przedpole zamku.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się fragmenty murów obwodowych, wieża do wysokości około 9 metrów i ruiny budynków mieszkalnych. Ze skrzydła południowego przetrwała prawie cała ściana północna i niewielki fragment zachodniej ściany szczytowej, natomiast ze skrzydła północnego rozległe fragmenty ścian północnej i południowej wraz z narożnymi odcinkami zachodniej ściany szczytowej. W obu tych budynkach widoczne są elementy późnogotyckie (okna zamknięte łukami kotarowymi, ostorłukowe wnęki okienne) i wczesnonowożytne. Wewnętrzny mur obronny widoczny jest prawie na całej długość północnego odcinka, gdzie sięga wysokości 5-6 metrów. Zewnętrzny mur zachowany został w zachodnim odcinku do wysokości nieprzekraczającej 3 metrów ponad otaczający teren.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Płotkowiak M., Postulates for architectural investigation guidelines, based on a virtual reconstruction of Dobra castle near Nowogard, „Przestrzeń i Forma”, 51/2022.
Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976.