Dębno nad Wartą – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół Wniebowzięcia NMP powstał w latach 1444-1447, prawdopodobnie na miejscu starszej, zapewne jeszcze drewnianej świątyni, z inicjatywy arcybiskupa gnieźnieńskiego Wincentego Kota z możnego rodu Doliwów. Fundator znacznie zwiększył jego uposażenie, tworząc prepozyturę i cztery mansjonarie, tak, iż kościół zwano nawet, choć niepoprawnie, kolegiatą. Ponieważ Dębno leżało w granicach diecezji poznańskiej, zgodę na fundację wydać musiał biskup Andrzej z Bnina, który dołożył też swoje dary w postaci dziesięcin. Nastąpiło to w 1447 roku, kiedy to kościół był już zapewne ukończony.
   W drugiej połowie XIX wieku do kościoła dobudowana została neogotycka kruchta, a w latach 1853-1854 odnowione zostało wnętrze kościoła. W trakcie kładzenia nowej posadzki zasypano wówczas podziemne krypty. W latach 1900-1910 kościół został gruntownie odrestaurowany przy wprowadzeniu elementów neogotyckich.

Architektura

   Kościół powstał jako budowla orientowana względem stron świata, dość duża jak na świątynie wielkopolskie, ale prosta, jednonawowa z zamkniętym wielobocznie i nie wydzielonym z bryły zewnętrznej prezbiterium. Budowlę wymurowano z cegły w układzie polskim z okrągłą wieżyczką z boku fasady mieszczącą schody. Do prezbiterium od północy przystawiono zakrystię zwieńczoną sklepieniem kolebkowym, a ściany zewnętrzne kościoła opięte zostały trójuskokowymi przyporami. Przypory w sąsiedztwie dwóch portali: południowego i zachodniego, otrzymały znacznie wydatniejsze kształty od pozostałych, południowa para została dodatkowo zsunięta ku sobie. Strzępia muru na wewnętrznych licach tych skarp skłaniają do przypuszczenia, iż pierwotnie planowano tu (a może nawet i zrealizowano) niewielkie, zadaszone kruchty, otwarte do zewnątrz. Wszystkie elewacje kościoła obiegł niski cokół, ponad którym pomiędzy przyporami przepruto wysokie ostrołukowe okna. Całość od strony zewnętrznej osiągnęła elegancką i wysmukłą formę. Wnętrze czteroprzęsłowej świątyni nakryte zostało stropem drewnianym, choć sądząc po licznych przyporach sklepienia były pierwotnie planowane. Ściany otrzymały wewnątrz idealnie gładkie elewacje.

Stan obecny

   Kościół w Dębnie jest cennym zabytkiem architektury gotyckiej, uchodzącym za prototyp charakterystycznej dla Wielkopolski świątyni fundowanej przez możnowładcze rody, wzór dla całej serii późniejszych podobnych kościołów wznoszonych w prywatnych dobrach. Niestety nowożytne renowacje wprowadziły szereg neogotyckich detali do pierwotnej budowli: maswerki, zwieńczenie wieżyczki schodowej oraz sterczyny nad nową kruchtą.
   Spośród najstarszego wyposażenia, w profilowanym portalu prowadzącym z prezbiterium do zakrystii, zachowały się późnogotyckie drzwi dębowe, z okuciami o motywach roślinnych. Przetrwała też kamienna tablica erekcyjna z herbem Doliwa i napisem odnoszącym się do fundacji świątyni oraz późnogotycki obraz z początku XVI wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.

Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.