Darłowo – kaplica św Gertrudy

Historia

   Ponieważ nie zachowały się żadne dokumenty dotyczące dziejów świątyni nie jest znany dokładny czas jej budowy, ani fundator. Wielu badaczy i historyków przypisywało budowę kaplicy Erykowi Pomorskiemu, władcy darłowskiego zamku, łącząc ten fakt z jego pielgrzymką do Ziemi Świętej w 1424 roku. Jednak współcześni historycy nie są zgodni w tej kwestii i datują początki kościoła od pierwszej połowy XIV wieku do drugiej połowy XV wieku.
   Kościół św. Gertrudy pierwotnie służył jako kaplica cmentarna. Najstarsza zachowana wzmianka źródłowa o świątyni pochodzi z 1497 roku, kiedy to Darłowo nawiedziła wielka fala nazwane współcześnie “Niedźwiedziem Morskim”. Gigantyczna fala całkowicie zniszczyła port w Darłówku, a trzy zacumowane tam statki wyrzuciła na ląd. Jeden z nich znalazł się wówczas na wzgórzu Kopa w pobliżu dzisiejszej świątyni. Następna wzmianka pochodzi z wizytacji księcia Barnima XI w 1539 roku. Górna część kaplicy św. Gertrudy widoczna jest również na panoramie miasta z mapy Lubinusa z 1618 roku. Po 1620 roku dobudowana została do kaplicy zakrystia i kruchta oraz zmieniono pokrycie dachowe na jednolite nad całą bryłą. W 1860 i 1912 budowla była restaurowana, ponowne renowacje przeprowadzono w latach  1960-1961 i 1990 roku.

Architektura

   Budynek jest kaplicą centralną, niemal rotundą, powstałą na planie sześcioboku, otoczoną od zewnątrz dwunastobocznym, niższym obejściem, o bokach na przemian dłuższych i krótszych. W trzech dłuższych (północno – wschodnim, południowo – wschodnim i południowo – zachodnim) umieszczono ostrołukowe portale wejściowe. Świątynia jest murowana z cegły, oszkarpowana i otynkowana, postawiona na fundamencie z nieregularnego kamienia. Na zewnątrz budowla przykryta jest namiotowym, dwunastobocznym dachem krytym gontem dębowym. Pierwotnie osobny dach przykrywał nawę centralną, a osobny obejście. W centralnej części dachu umieszczono ośmioboczną wieżyczkę w kształcie iglicy krytą wielobocznym dachem.
   We wnętrzu arkady o sześciu ośmiobocznych filarach wydzielają część środkową, wyższą od obejścia. Pierwotnie oświetlały ją ostrołukowe okna, obecnie zamurowane, znajdujące się w centralnym sześcioboku i okna na ścianach dwunastobocznego obejścia, których formę zmieniono w okresie nowożytnym. Wnętrze w centralnej części nakrywa gwiaździste sklepienie w postaci sześcioramiennej gwiazdy z wysmukłymi ramionami. Obejście przykryte zostało w dłuższych przęsłach sklepieniem gwiaździstym czteroramiennym z żebrami poprzecznymi i przewodnimi, a w przęsłach krótszych sześciodzielnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, dzięki czemu kaplica należy do najwspanialszych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Do komplikacji układu sklepienia przyczynił się brak żeber jarzmowych, obecność żebra przewodniego potęguje natomiast efekt zatarcia podziałów na przęsła (co przypomina rozwiązania znane z architektury angielskiej).

Stan obecny

   Kaplica św. Gertrudy w Darłowie jest najbardziej okazałą z grupy centralnych  kaplic pomorskich (kaplica św. Gertrudy w Koszalinie, kaplica św. Jerzego w Słupsku). Tym większa szkoda, iż większość jej okien została przekształcona w okresie nowożytnym, a dach nie odpowiada oryginalnej koncepcji. Wewnątrz budowli nie zachowało się nic z pierwotnego wyposażenia, widoczne są jedynie m.in. drewniane empory z XVII i XVIII wieku z bogatą dekoracją oraz ławy pokryte malowidłami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Gertrudy w Darłowie.