Historia
Wieś Danabórz, pierwotnie własność cystersów z Łekna, od XIV wieku należała do rodu Pałuków. Pierwszą osobą świecką, która pisała się z Danaborza, był żyjący pod koniec XIV wieku Władysław (Włodko), syn Zbyluta, fundator gródka na miejscu późniejszej wieży mieszkalnej. Był on sojusznikiem Władysława Opolczyka, który nadał mu urząd wojewody gniewkowskiego („Wlodco de Domaborz palatinus gnevcoviensis”). Po Włodku Danabórz przypadł jego synowi Andrzejowi, który od 1417 roku znany był jako „z Danaborza”. W 1425 roku pełnił on urząd kasztelana kamieńskiego, a w latach 30-tych XV wieku wojewody kaliskiego i starosty nakielskiego. Andrzej z Danaborza należał do elity urzędniczej Wielkopolski, zdobył ugruntowaną pozycję na dworze Władysława Jagiełły, świadkując na dokumentach królewskich i przyjmując nadania ziemskie w latach 1426 i 1430 za zasługi dla króla. Przypuszczalnie właśnie wówczas, w okresie największego powodzenia, na terenie odziedziczonego po ojcu gródka, ufundował on okazalszą murowaną budowlę mieszkalną.
Synem Andrzeja i kolejnym panem na Danaborzu był Władysław (Włodko) Danaborski młodszy, od 1432 roku starosta, następnie od 1453 roku kasztelan nakielski, a po zdobyciu krzyżackiego zamku w Człuchowie, w latach 1456-1463 jego dzierżawca. Pierwszą żoną Władysława była Witocha z Pakości, drugą natomiast księżna Katarzyna, córka Wacława II, księcia opawsko-raciborskiego z dynastii Przemyślidów. Władysław Danaborski podejmował aktywne działania mające na celu podniesienie rangi Donaborza do rangi miasta, które miałoby cechy siedziby rodu szlacheckiego. W 1444 roku w przywileju sędziego kaliskiego Trojana dla miasta Łekna wymieniono „civitas Damaborz”, zaś w 1452 roku podjęto próbę wzniesienia w Danaborzu kościoła parafialnego, co jednak, ze względu na negatywną opinię dwóch delegowanych kanoników zakończyło się niepowodzeniem. Prace budowlane nad kościołem przerwano, ale około 1460 roku Władysław sfinansował rozbudowę domu w Danaborzu, do formy okazalszej siedziby wieżowej.
Władysław Danaborski był ambitnym i buntowniczym panem, który aktywnie prowadził własną politykę na arenie polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej, uciekając się do działań zarówno przestępczych, jak i sprzecznych z interesami królestwa. Mając poparcie na rodzimym pograniczu, niezależne stosunki z północnymi sąsiadami Polski i możliwość najęcia zbrojnych, a na dodatek żonę o królewskim rodowodzie i pokaźny posag, mógł rozważać dążenie do niepodległości dla swojej domeny. W 1465 roku zainspirował pięciuset zebranych w Nakle i Danaborzu rycerzy do buntu przeciwko królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Król postawił siłą spacyfikować wystąpienie, dlatego Władysław jeszcze tego samego roku ukorzył się w Inowrocławiu przed władcą i poprzysiągł nie wykorzystywać Danaborza jako bazy do działań wrogich królowi. Przy tej okazji, po raz pierwszy w przekazach pisemnych, pojawiła się jednoznaczna wzmianka o istnieniu w Danaborzu budowli mieszkalno – obronnej („fortalitium Domaborz”). Władysław zapewne chciał jedynie zyskać na czasie, między innymi po to, by należycie ufortyfikować dzierżone majątki, ale ostatecznie został schwytany i ścięty na rynku kaliskim w 1467 roku.
Pod koniec XV wieku w Danaborzu mieszkała księżna Katarzyna, wdowa po Władysławie, zmarła w 1493 roku. Jej synowie związani byli przede wszystkim z zamkiem w Nakle, gdzie piastowali dzierżawiony urząd starostów. Do 1525 roku kolejne pokolenie Danaborskich wspólnie zarządzały odziedziczonym majątkiem. Później za pośrednictwem córek, dobra przeszły w ręce innych rodzin. W 1570 roku Gertruda, córka Andrzeja Danaborskiego, sprzedała Danabórz Walentemu Wargowskiemu, na którego przeniesiono jego prawa podczas spotkania stron w „sali pospolitej, zwanej też jadalnią, dworu w Danaborzu”. W 1601 roku Anna Baranowska, wdowa po Macieju Wyrzyskim, odziedziczyła między innymi Danabórz wraz z „curia domus”, czyli dworem, w którym wówczas mieszkała. W 1607 roku burgrabia kcyński ogłosił w dworze w Danaborzu wyrok sądu miejskiego w Poznaniu o wypędzeniu Jana Wyrzyskiego z posiadłości z powodu niespłaconych długów. „Curia domus” wspomniana została ponownie w akcie podziału dóbr Danaborskich z 1617 roku. Prawdopodobnie niedługo później siedzibę mieszkalną przeniesiono do wygodniejszej rezydencji nowożytnej, zaś starą wieżę mieszkalną porzucono.
Architektura
Wieżę zbudowano na naturalnym wzgórzu (polodowcowym kemie) górującym nad wschodnim brzegiem Jeziora Grylewskiego, w miejscu gdzie jego wody tworzyły zakole, obejmujące budowlę od północy, zachodu i w nieco większej odległości od południa. Wzgórze miało plan zbliżony do okrągłego, o maksymalnych wymiarach około 55 x 65 metrów, z podstawą na wysokości około 82 metrów n.p.m. Kulminacja wzgórza o wymiarach zewnętrznych około 22 x 26 metrów, znajdowała się na wysokości około 89 metrów n.p.m. Po stronie południowej niższe wyniesienie terenu o wymiarach około 25 x 50 metrów, ulokowane również nad brzegiem jeziora, zajmowane mogło być przez przygródek z gospodarczym zapleczem (np. stajnie, spichlerze, obora).
W drugiej połowie XIV wieku krawędzie kulminacji wzgórza podwyższono o około 1,5-2 metry piaszczystym wałem, wewnątrz którego owalny dziedziniec wyłożono warstwą brukowanej gliny o głębokości większej niż 0,8 metra. Wejście znajdowało się wówczas jeszcze od strony północnej, zwrócone było więc na jezioro i niewielki cypel wysunięty w stronę wody. Ochronę wjazdu zapewniał nieduży, ale przynajmniej w dolnej części murowany z kamienia budynek, najpewniej wieżowy (z piętrami lżejszej konstrukcji osadzonymi na ścianach o grubości około 1 metra), cofnięty za linię wału w przestrzeń dziedzińca. Pozostała zabudowa mieszkalna i gospodarcza w obrębie wału mogła być wówczas w całości konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Na przełomie pierwszej i drugiej ćwierci XV wieku całkowicie wyburzono pierwotny budynek, podwyższono kopiec do wysokości 91,5 metra, a następnie wzniesiono murowany dom o prostokątnym rzucie wielkości około 9,1 x 16 metrów. Była to zapewne konstrukcja jeszcze niezbyt wysoka, gdyż jej ściany miały stosunkowo niewielką grubość około 1,2 metra. Oprócz głównej kondygnacji murowanej, mogła mieć jeszcze co najwyżej piętro o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. We wnętrzu przyziemia zastosowano typowy dla średniowiecza układ trójdzielny, z centralnie umieszczoną sienią o wymiarach 4 x 6,9 metra i z dwoma pomieszczeniami po bokach. Wschodnie miało wymiary zbliżone do środkowej sieni, natomiast zachodnie było nieco mniejsze, o wymiarach 3,8 x 6,9 metra. Do budynku prowadziło wejście od strony południowej.
W drugiej połowie XV wieku budynek opięty został narożnymi, rozstawionymi pod skosem przyporami, celem podwyższenia konstrukcji o murowane piętro. Wyżej zapewne znajdowała się konsygnacja trzecia o konstrukcji szachulcowej, przykryta czterospadowym dachem pokrytym gontem. W północno – wschodnim narożniku zamiast przypory wzniesiono konstrukcję przypominającą wieżyczkę alkierzową, utworzoną na planie sześciokąta o średnicy około 2,2 metra. Była ona całkowicie wtopiona w nasyp otaczający mury kamiennej budowli i posadowiona na wysokim fundamencie, umieszczonym wyżej niż podstawa kamiennego domu z fazy drugiej. Kamienny rdzeń wieżyczki oblicowano cegłą. Jej solidny cokół sięgać mógł do drugiego piętra, gdzie osadzono pomieszczenie o wymiarach nie większych niż 1 x 1,5 metra. Wejście do wieży znajdowało się pośrodku ściany południowej, w małym ryzalicie o wymiarach około 1,9 x 2,5 metra, do którego prowadzić mógł zwodzony most. Niewykluczone, że na piętrze ryzalitu, wzorem innych budowli tego typu, znajdowała się kaplica, choć była by ona niepoprawnie zorientowana. Trójdzielne przyziemie wieży po przebudowie najpewniej pełniło funkcje gospodarcze (spiżarnia, skład), pierwsze piętro reprezentacyjne (połączona z narożną wieżyczką aula oraz być może druga, mniejsza komnata), natomiast na szachulcowym piętrze znajdować się mogły prywatne pomieszczenia mieszkalne.
Do wieży wiódł długi aż na około 50 metrów drewniany most, omijający południowy przygródek, gdyż poprowadzony ze wzgórza ku południowemu – wschodowi, gdzie sięgał terenu pierwotnej osady Danabórz. Od strony lądu podstawę wzgórza z wieżą w XV wieku zabezpieczał ziemny wał o półkolistym rzucie, wysokości około 2 metrów i grubości 4,5 metra u podstawy. Był on zwieńczony w szerokiej na 2,5 metra koronie prostą drewnianą konstrukcją obronną. Wał być może został pośpiesznie wzniesiony w trakcie wydarzeń z 1465 roku. Na południu łączył się z przygródkiem, ale od północy mógł pozostać nie ukończony.
Stan obecny
Wieża rodu Danaborskich nie zachowała się do czasów współczesnych. Przed podjęciem badań archeologicznych jej murowane relikty były niewidoczne gołym okiem. Obecnie zobaczyć można obrys murów przyziemia, czytelny jest także ziemny wał u podstawy wzniesienia oraz półkolisty w planie rów w miejscu przyczółka mostowego. Na miejscu dawnego przygródka znajduje się jedynie niewielkie wywyższenie terenu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Kajzer L., Dwory w Polsce od średniowiecza do współczesności, Warszawa 2010.
Olszacki T., Różański A., Fortified Manor House in Danabórz in the Pałuki Region: A Forgotten Residence of Medieval Nobility, “Wiadomości Konserwatorskie”, nr 84/2025.
Tomala J., Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, tom 2, Kalisz 2011.