Cieszyn – zamek i rotunda św Mikołaja

Historia

   Gotycki zamek w Cieszynie powstał na Górze Zamkowej będącej wcześniej siedzibą grodu gołęszyckiego i kasztelańskiego. Istnienie kasztelani potwierdza dokument z 1223 roku, a pierwszego kasztelana Jana notują źródła w latach 1228-1239. Inicjatywę budowy murowanego założenia przypisuje się pierwszemu księciowi cieszyńskiemu Mieszkowi. Modernizację i rozbudowę prowadzili w XIV wieku jego następcy: syn Kazimierz I i wnuk Przemysław I Noszak. Zamek pełniący funkcję ośrodka władzy przetrwał w dobrym stanie do wojny trzydziestoletniej. Zniszczony przez wojska szwedzkie nie został już odbudowany, a ruiny zaczęto stopniowo rozbierać.

Architektura

   Gotycki zamek dzielił się na część górną i dolną. Dolny był trójkondygnacyjny, mieścił pomieszczenia gospodarcze, zbrojownię, mieszkania dla służby dworskiej, lochy oraz stajnie. Na zamku górnym znajdowały się budynki mieszkalne z reprezentacyjnymi komnatami książęcymi. Rotunda pełniąca funkcję kaplicy zamkowej pozostawała na dziedzińcu, otoczonym potrójnym murem z basztami. Oprócz kaplicy na dziedzińcu znajdowała się stojąca do dziś wieża, stanowiąca miejsce ostatniego schronienia, a także pełniąc funkcje mieszkalne, więzienne oraz strażniczo-obserwacyjne.  Wzniesiona została z kamienia na planie zbliżonym do kwadratu. W obecnej postaci ma osiem kondygnacji, wierzchołek wieńczą machikuły i wykusze.
   Drugi zachowany element zamku to romańska rotunda św Mikołaja z XII wieku pełniąca funkcję kaplicy zamkowej i kościoła grodowego. Zbudowana jest z płaskich ciosów wapiennych na planie koła z podkowiastą apsydą. Wysokość nawy wynosi 13 metrów, apsydy 6,8 metra, a wysokość całkowita rotundy wynosi około 15 metrów.  W północnej części nawy znajdują się jednobiegowe schody umieszczone w grubości muru i prowadzące na emporę – rodzaj wspartego na kolumnach i półkolumnach balkonu. Jej obecny wygląd to efekt powojennej rekonstrukcji. U szczytu schodów znajduje się zamurowany portal romański, który zdobił przejście do palatium. W apsydzie znajdują się dwa obustronnie rozglifione okna romańskie.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych z pierwotnego zamku cieszyńskiego przetrwała tzw. wieża piastowska, romańska rotunda, resztki murów przyziemia wieży bramnej, relikty XVI-wiecznej kuchni oraz dolna część narożnej, okrągłej baszty. Rotunda św Mikołaja jest jednym z najstarszych i najcenniejszych zabytków budownictwa polskiego. Prezentuje bardzo wysoki poziom zarówno pod względem techniki budowlanej jak i programu przestrzennego. Zamek otwarty jest dla zwiedzających codziennie w okresie zimowym od godz 9 do 16, a w sezonie letnim od godz 9 do 19.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.