Chwarszczany – kaplica św Stanisława

Historia

   Kaplica pod wezwaniem św Stanisława we wsi Chwarszczany jest pozostałością po komandorii templariuszy osiadłych z nadania Władysława Odonica w 1232 roku. Sam kościół powstał prawdopodobnie w końcu XIII wieku, choć być może jego dolne partie z granitowej kostki pochodzą już z około 1250 roku. Wolno stojącej świątyni towarzyszyły inne zabudowania rozlokowane na obszarze dużego dziedzińca, otoczonego zapewne umocnieniami. Po kasacji zakonu templariuszy, w latach 1345-1540 Chwarszczany pozostawały w posiadaniu joannitów. Następnie, gdy komandorię przeniesiono do Świdwina, margrabiowie brandenburscy założyli w Chwarszczanach folwark, funkcjonujący do końca II Wojny Światowej. Założenie uległo jednak zniszczeniu już wcześniej, bo w 1758 roku w czasie wojny siedmioletniej. W 1859 roku wykonano nowe maswerki okienne, a w 1870 i 1898 roku przeprowadzono prace renowacyjne, przy okazji dobudowując zakrystię i emporę oraz przemurowano szczyt zachodni. W trakcie tych prac odkryte zostały malowidła ścienne, lecz zamalowano je w 1947 roku. W latach 1996-1997 przeprowadzono ich ponowną konserwację.

Architektura

   Komandorię usytuowana na obszarze spłaszczonego, niewielkiego wzniesienia (2 metry wysokości) o kształcie elipsy o wymiarach 150 x 100 metrów. Jej dłuższa oś przebiegała na linii wschód – zachód. Od zachodu wzniesienie przylegało do rzeki, a z pozostałych stron otaczał je stumetrowy pas moczarów. Kaplicę umieszczono w północno – zachodniej części majdanu.
   Kaplica została wybudowana z cegły na cokole z kostki granitowej w stylu gotyku redukcyjnego. Jest budowlą salową o wymiarach 25,2 ×  9,5 i wysokości 13,6 metra, oskarpowaną, od wschodu zamkniętą poligonalnie, w zachodnich narożach zaopatrzoną w dwie cylindryczne wieże. Wyczytać w niej można dalekie nawiązania do paryskiej Sainte-Chapelle, czy też architektury jerozolimskiej, zwłaszcza poprzez zbieżny z jej wyglądem zewnętrznym biblijny opis Świątyni Salomona. Ewenementem są dwie cylindryczne wieże wtopione częściowo w naroża budowli, flankujące fasadę zachodnią dokładnie w miejscu, w którym stosowano zazwyczaj przypory narożne. Przypuszcza się, że rozwiązanie to może być nawiązaniem do architektury cysterskiej lub militarnego charakteru zakonu templariuszy. Wrażenie to potęgują dodatkowo otwory szczelinowe doświetlające wnętrze wież, imitujące otwory strzelnicze. Południowo – zachodnia wieża zawiera spiralną klatkę schodową łączącą wnętrze kaplicy z poddaszem, podczas gdy odpowiadająca jej północno – zachodnia jest wewnątrz pusta. Ściany opinają ciężkie, jednouskokowe przypory, niedochodzące do korony murów, lecz kończące się na wysokości nasad łuków okiennych. Ich pierwotne zwieńczenie, jak wskazują ślady na murach, było znacznie bardziej strome.
   Na osi fasady umieszczono granitowy dwuuskokowy portal o łagodnie zarysowanym ostrym łuku. Jego kamieniarka wyróżnia się starannością obróbki, ciosy węgarów i klińce archiwolt, choć większe niż przeciętne w ścianach, są jednak dokładnie dopasowane do odpowiednich warstw. W stosunkowo wąskich fugach nie widać wypełnień gruzem, czy odłamkami cegieł. Drugi portal umieszczony był po stronie południowej. Wykonano go z wysokich segmentów ceglanych, przy czym gruszkowe profile jego ościeży przechodzą w archiwolty bez pośrednictwa strefy kapitelowej.
   Ascetyczne wnętrze odznacza się surowością i prezentuje się jako jednolita przestrzeń. Posiada sklepienie krzyżowo-żebrowe z lekkim wizualnie baldachimem zamykającym świątynię. Jego oświetlenie zapewniają wysokie okna o gładkich, rozglifionych ościeżach, a granice przęseł i naroża wieloboku zostały zaakcentowane służkami o kielichowatych, gładkich kapitelach. We wschodniej, wielobocznej części kaplicy służki spływają do posadzki, kończąc się talerzowymi podstawami. W ścianach wzdłużnych natomiast służki urywają się w charakterystyczny sposób nieco poniżej parapetów okiennych. Pozbawione są wsporników, a jedynie ich dolna powierzchnia jest zaokrąglona i ozdobiona pojedynczymi liśćmi winorośli. W południowo – wschodnim odcinku wieloboku umieszczono niewielką niszę, zwieńczoną zaostrzonym łukiem trójliścia oraz drugą, dużo większą niszę o zwieńczeniu ostrołucznym. Po stronie zachodniej znajduje się XIX-wieczna empora. Bardzo cennym elementem są natomiast polichromie ścienne powstałe około 1400 roku, przypisywane fundacji joannitów. Tworzą one wysoki na 2,75 metra fryz biegnący wzdłuż ścian kaplicy na prawie całej ich długości, na wysokości okien.

Stan obecny

   Kaplica templariuszy jest jednym z najcenniejszych zabytków Pomorza Zachodniego. Od 2004 roku prowadzone są badania archeologiczne, przy kaplicy powstało Muzeum Templariuszy dotyczące dziejów templariuszy i innych zakonów rycerskich, a od 2005 roku na obszarze dawnego założenia powstał Park Kulturowy Chwarszczany.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa templariusze.org, Kaplica templariuszy w Chwarszczanach.
Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Stanisława Kostki w Chwarszczanach.