Choszczno – kościół Narodzenia NMP

Historia

   Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Choszcznie zbudowany został przez joannitów w pierwszej połowie XIV stulecia na miejscu wcześniejszego kościoła granitowego z XIII wieku. Potwierdza to dokument margrabiego Waldemara z 1309 roku w którym przekazał on joannitom prawo patronatu. Data ukończenia budowy pozostaje nieznana, jednak w dokumencie z 1350 roku mowa jest o fundacji dla kościoła nowego ołtarza. Z tego powodu przypuszczać można, że budowa prezbiterium i korpusu nawowego była w tym czasie ukończona lub znacznie zaawansowana. W tym samym czasie powstała, obecnie już nieistniejąca zakrystia, przylegająca do północnej ściany chóru. Wieżę kościelną wybudowano na cokołach jeszcze pierwszego kościoła. Jej budowa ukończona została około 1400 roku. Kościół był wielokrotnie niszczony przez pożary i działania wojenne, w tym po raz ostatni w trakcie II Wojny Światowej. Od 1956 roku rozpoczęto prace rekonstrukcyjne, które przywróciły świątyni pierwotny wygląd gotycki.

Architektura

   Kościół został wybudowany z cegły w układzie wendyjskim, przy użyciu kwadr granitowych w części cokołowej, prawdopodobnie pochodzących z rozbiórki starszej świątyni. Składa się z trójnawowego, czteroprzęsłowego, halowego korpusu, co charakterystyczne założonego na rzucie zbliżonym do kwadratu, czteroprzęsłowego niższego i wydłużonego prezbiterium, zamkniętego od wschodu wielobocznie oraz czworobocznej zachodniej wieży o pięciu kondygnacjach. Od południa do prezbiterium przystawiona została zakrystia. Kościół kryty jest dachami dwuspadowymi oraz czterospadowym nad wieżą. W bryle kościoła wyraźnie rysują się wszystkie jego człony, zestawione na zasadzie gradacji: od niskiego prezbiterium, przez nieco wyższy korpus nawowy, aż do górującej nad wszystkim wieży.
   Elewacje zewnętrzne porozdzielano głównie pionowymi akcentami. W prezbiterium i nawach są to ostrołukowe okna porozdzielane jednouskokowymi przyporami. Wieża została porozdzielana na kondygnacje gzymsami i ozdobiona ostrołukowymi blendami. Wyjątek stanowi przyziemie w którym umieszczono jedynie od zachodu portal. Kondygnację tą wieńczy fryz z ceramicznych segmentów układających się w ażurowy pas trójkątów i rombów. Najwyższą kondygnację wyróżniono bogatszą dekoracją w której blendy zostały zastąpione przezroczami w trójstopniowych obramieniach. Szczyt wschodni korpusu nawowego został podzielony schodkowo rozmieszczonymi ostrołukowymi blendami i niewielką kolistą blendą w zwieńczeniu.
   Wnętrze kościoła nakryte jest ceglanym sklepieniem, które spoczywa na trzech parach ośmiobocznych filarów. Dźwigają one wraz ze służkami profilowane łuki arkad. W nawach występuje sklepienie gwiaździste, dwunastopolowe, podobne umieszczono także w prezbiterium, natomiast w zakrystii zastosowano sklepienie krzyżowe. Niestety nie zachowały się sklepienia w wieży. W charakterystyczny sposób została rozwiązana artykulacja ścian wnętrza, na których zastosowano system dwóch kondygnacji nisz, rozdzielonych prostokątnymi lizenami pełniącymi funkcję wewnętrznych przypór. Dolna kondygnacja o charakterze cokołu została potraktowana jako masywna ściana w której utworzono półkoliste wnęki Podobne utworzono w kościele parafialnym w Gryficach, jednak tu nie umieszczono powyżej galerii i nie przepruto nią filarów przyściennych.

Stan obecny

   Kościół jest jednym z najbardziej monumentalnych przykładów grupy trójnawowych budowli halowych o zwartych korpusach nawowych z wydłużonymi prezbiteriami (Dobigniew, Drawsko, Recz, kolegiata w Kołobrzegu). XIX-wieczne renowacje przyczyniły się do dodania wieżyczek w zachodnich narożnikach korpusu. Także sklepienie gwiaździste wnętrza naw jest powojenną rekonstrukcją XIX-wiecznego sklepienia, które z kolei było oparte na śladach zachowanych w północno – wschodnim narożniku nawy głównej. W trakcie regotyzacji wykonano również maswerki okienne, a służki w prezbiterium przedłużono do posadzki. Do najstarszych zabytków wewnątrz świątyni należą epitafia z XV wieku oraz najcenniejszy zabytek choszczeńskiej fary – „Drzewo Jessego” z XIV wieku, czyli artystyczne wyobrażenie drzewa genealogicznego Chrystusa w postaci ceramicznej płaskorzeźby we wnęce południowej ściany prezbiterium.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.