Historia
Gotycki kościół farny Najświętszej Maryi Panny w Choszcznie (niem. Arnswalde) zbudowany został przez zakon joannitów w pierwszej połowie XIV stulecia, na miejscu wcześniejszego kościoła granitowego z XIII wieku, związanego z przedlokacyjną osadą targową. Udokumentował to przywilej margrabiego brandenburskiego Waldemara z 1309 roku, w którym przekazał on joannitom prawo patronatu, wcześniej należące do askańskiej linii margrabiów. Potwierdzenie tego przywileju dokonane zostało przez papieża Jana XXII w 1312 roku.
Data ukończenia budowy kościoła nie została przekazana w źródłach pisanych, jednak w dokumencie z 1350 roku odnotowano fundację dla kościoła nowego bocznego ołtarza św. Jakuba przez margrabiego Ludwika. Z tego powodu przypuszczać można, że budowa prezbiterium i korpusu nawowego była w tym czasie ukończona lub znacznie zaawansowana. W tym samym okresie powstała także zakrystia. Wieżę kościelną wybudowano na cokole jeszcze pierwszego kościoła, przy czym prace nad nią ukończone zostały około 1400 roku. Przypuszczalnie także w XV wieku zakończono zakładanie sklepień w korpusie nawowym.
Kościół farny Choszczna był wielokrotnie niszczony przez pożary i działania wojenne. Uszkodzony został przez ogień w 1511 roku, a następnie w czasie wojny trzydziestoletniej spłonął wraz z całym miastem w 1637 roku. Ocalało jedynie prezbiterium, natomiast odbudowa pozostałej części trwała do lat 60-tych XVII wieku. W 1752, 1762 i 1797 roku uszkodzenia odnosiła wieża, której dach musiał być za każdym razem odnawiany. W latach 1859-1862 przeprowadzono neogotycką renowację całego kościoła, ale jej efekty zaprzepaściły zniszczenia z okresu II wojny światowej. Od 1956 roku rozpoczęto prace rekonstrukcyjne, które przywróciły świątyni pierwotny wygląd gotycki.
Architektura
Kościół wybudowany został w południowej części placu rynkowego, w obrębie otoczonego murami obronnymi miasta. Wzniesiono go z cegły w układzie wendyjskim, przy użyciu kwadr granitowych w części cokołowej, prawdopodobnie pochodzących z rozbiórki starszej świątyni. Utworzył go trójnawowy, czteroprzęsłowy korpus o formie halowej, co charakterystyczne założony na rzucie zbliżonym do kwadratu, następnie niższe i wydłużone prezbiterium, zamknięte od wschodu wielobocznie, oraz czworoboczna zachodnia wieża o pięciu kondygnacjach. Długość korpusu nawowego dorównała prezbiterium, które utworzono o szerokości równej z nawą główną. Od północy do prezbiterium przystawiona była zakrystia. Kościół pokryty został dachami dwuspadowymi oraz czterospadowym nad wieżą. W bryle kościoła wyraźnie zarysowano wszystkie jego człony, zestawione na zasadzie gradacji: od niskiego prezbiterium, przez nieco wyższy korpus nawowy, aż do górującej nad wszystkim wieży.
Elewacje zewnętrzne kościoła ozdobiono głównie akcentami pionowymi. W prezbiterium i nawach bocznych utworzono duże ostrołukowe okna, porozdzielane jednouskokowymi przyporami. Dodatkowo w południowo – wschodnim narożniku korpusu umieszczono wieloboczną wieżyczkę komunikacyjną. Jako element horyzontalny zastosowano kamienny cokół oraz gzymsy koronujące. Szczyt wschodni korpusu nawowego został podzielony schodkowo rozmieszczonymi dwudziestoma ostrołukowymi blendami i niewielką kolistą blendą w zwieńczeniu. Wieża została podzielona na kondygnacje gzymsami (oprócz przestrzeni między trzecią a czwartą kondygnacją) i ozdobiona ostrołukowymi blendami. Wyjątek stanowiło surowe przyziemie, w którym jedynie od zachodu umieszczono portal. Blendy wieży rozdzielono umieszczonymi w osi dwudzielnymi przeźroczami, na najwyższej kondygnacji trzema z każdej strony. Wszystkie ujęto łukami ostrymi z okrągłą blendą u góry, ale z różnym rozglifieniem: trzema uskokami na drugiej kondygnacji, dwoma uskokami i wklęską na trzeciej kondygnacji oraz wałkami na czwartej kondygnacji. Kondygnację przyziemia wieży zwieńczył fryz z ceramicznych segmentów układających się w ażurowy motyw trójkątów i rombów, przedzielonych w połowie jedną, wspólną, poziomą laską.
Główne wejście do kościoła znajdowało się w przyziemiu wieży od zachodu, gdzie prowadziło do podwieżowej kruchty. Osadzono tam okazały ostrołuczny portal o bogato profilowanych ościeżach, z naprzemiennymi wałkami i wklęskami poprowadzonymi bez przerywania od cokołu do klucza archiwolty. Podobne, ale mniejsze portale umieszczono w nawach bocznych w drugim przęśle od zachodu oraz w prezbiterium w miejscu połączenia z zakrystią (w skrajnym przęśle zachodnim).
We wnętrzu przęsła nawy głównej i prezbiterium uzyskały rzut prostokątów poprzecznych do osi kościoła, natomiast przęsła naw bocznych utworzono prawie kwadratowe. Nawa główna zbudowana została dwa razy szersza od naw bocznych. Wszystkie nakryte zostały ceglanym sklepieniem, które spoczęło na trzech parach ośmiobocznych filarów i półfilarach półośmiobocznych. Ich zadaniem było udźwignięcie wraz nałożonymi od strony naw służkami profilowanych łuków arkad. Służki utworzono w przekroju trapezoidalne, oflankowane wałkami. W prezbiterium były one pierwotnie nadwieszone na wspornikach. W nawach bocznych i przypuszczalnie w nawie głównej zastosowano sklepienie gwiaździste, dwunastopolowe, podczas gdy w prezbiterium założono sklepienie krzyżowo-żebrowe. Być może podobne sklepienie utworzono także w pierwotnej zakrystii północnej.
W charakterystyczny sposób została rozwiązana artykulacja ścian wnętrza kościoła, na których zastosowano system dwóch kondygnacji nisz, rozdzielonych prostokątnymi lizenami pełniącymi funkcję wewnętrznych przypór. W górnej kondygnacji umieszczone zostały okna. Dolna kondygnacja o charakterze cokołu, została potraktowana jako masywna ściana, w której utworzono półkoliste wnęki. Podobne utworzono w kościele parafialnym w Gryficach, jednak w Choszcznie nie umieszczono powyżej galerii i nie przepruto nią filarów przyściennych.
W południowej ścianie prezbiterium osadzono trójdzielne sedilia, ujęte jedną dużą wnęką, którą zamknięto ostrołucznie i oprofilowano wałkami, wklęskami oraz uskokami. Trzy trójlistnie zamknięte arkadki w dolnej części wnęki udekorowano żabkami, a także podparto wspornikami o formie płaskorzeźbionych liśćmi kapiteli. Górną część wnęki utworzył tympanon z ceglanym reliefem ukazującym Drzewo Jessego, czyli artystycznym wyobrażeniem drzewa genealogicznego Chrystusa. Wykonany został on z palonej cegły, odciskanej w specjalnej formie. Poszczególne odcinki reliefu połączono zaprawą murarską – plastycznie ukazany krucyfiks z Chrystusem, postacie Maryi i św. Jana, kłody drewna, popiersia mężczyzn trzymających banderole. Ponadto z tła wysunięto wicie winnych gron, tworzące wypukłą siatkę dekoracyjną.
Stan obecny
Kościół jest jednym z najbardziej monumentalnych przykładów grupy trójnawowych budowli halowych o zwartych korpusach nawowych z wydłużonymi prezbiteriami (Dobigniew, Drawsko, Recz, kolegiata w Kołobrzegu). Niestety z powodu licznych katastrof nie zachował się w pierwotnym stanie. XIX-wieczne renowacje przyczyniły się do dodania wieżyczek w zachodnich narożnikach korpusu, usunięcia pierwotnej północnej zakrystii i dobudowania zakrystii południowej oraz przeprucia dolnych okienek, przy jednoczesnym skróceniu głównych otworów okiennych. Także sklepienie gwiaździste naw jest powojenną rekonstrukcją XIX-wiecznego sklepienia, które z kolei było oparte na śladach zachowanych w północno – wschodnim narożniku nawy głównej. W trakcie regotyzacji wykonano również maswerki okienne, a służki w prezbiterium przedłużono do posadzki. Nie zachowały się sklepienia w wieży, natomiast częściowo oryginalne jest sklepienie prezbiterium, odnawiane w 1859 i 1945 roku. Do najstarszych zabytków wewnątrz świątyni należą epitafia z XV wieku oraz najcenniejszy zabytek choszczeńskiej fary – Drzewo Jessego z XIV wieku, czyli artystyczne wyobrażenie drzewa genealogicznego Chrystusa w postaci ceramicznej płaskorzeźby we wnęce południowej ściany prezbiterium. Ponadto pośród oryginalnych detali architektonicznych wyróżniają się trzy portale wejściowe z zachodnim na czele, zamurowany portal gotyckiej zakrystii, ceramiczny fryz w przyziemiu wieży, elewacje pięter wieży, czy wschodni szczyt korpusu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Jarzewicz J., Gotycka architektura Nowej Marchii, Poznań 2000.
Kołodziejska T., Architektura kościoła parafialnego w Choszcznie, „Materiały Zachodniopomorskie”, tom 8/1962.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.