Chojna – miejskie mury obronne

Historia

   Najstarsze obwarowania miejskie otaczające miasto lokacyjne zbudowano prawdopodobnie już w drugiej połowie XIII wieku, jednak nie udało się jednoznacznie ustalić zasięgu owych pierwotnych umocnień. Na początku XIV wieku Chojna (Königsberg) była jedną z głównych warowni granicznych Nowej Marchii i wtedy powstały miejskie mury obronne o czytelnym do dziś zasięgu. Wzniesione zostały z kamieni polnych, a następnie stopniowo zastępowano je murami ceglanymi. Ostateczną formę architektoniczną oraz układ nadano im pod koniec XIV i w ciągu XV wieku, w czasie odbudowy miasta po najeździe księcia szczecińskiego Kazimierza III. Cały system umocnień składał się z murów kurtynowych, w których obrębie usytuowano kilkadziesiąt baszt i trzy bramy z rozległymi przedbramiami, oraz wałów ziemnych i fos zasilanych wodami Sarbicy.
   Do utrzymania fortyfikacji w należytym stanie oraz do obrony miasta zobowiązani byli przedstawiciele poszczególnych rzemiosł, skupionych w cechach rzemieślniczych, którzy przechodzili odpowiednie przeszkolenie wojskowe. W razie silnego zagrożenia wspomagała ich pozostała ludność miasta oraz zbrojni ze sprzymierzonych z Chojną, od 1320 roku miast: Mieszkowic, Morynia i Trzcińska, a także wojska brandenburskich władców, a w latach 1402–1454 krzyżackie oddziały wojskowe.
   W czasach nowożytnych, w związku z upowszechnieniem broni palnej, mury miejskie straciły na znaczeniu. Negatywny w skutkach wpływ na umocnienia miasta miały wojny przetaczające się przez tereny Nowej Marchii: wojna trzydziestoletnia z lat 1618–1648 i wojna siedmioletnia z lat 1756–1763. W XVIII wieku rozebrano obszerne przedbramia, zasypano fosy ziemią z wałów i stworzono w ich miejscu ogrody i alejki. W XIX wieku rozebrano natomiast jedną z trzech bram.

Architektura

   Mury obronne wzniesiono z cegły na podbudowie z kamienia polnego. Początkowo były on konstrukcją wzniesioną tylko z kamieni, modernizację i nadbudowę ceglaną rozpoczęto w 1316 roku i zakończono około połowy XIV wieku. Nowe obwarowania zbudowano z wykonanych ręcznie cegieł gotyckich (tzw. palcówek). W licu używano wiązań: wendyjskiego, gotyckiego (polskiego) oraz krzyżowego i holenderskiego. Zauważalne są jeszcze dzisiaj dekoracje lica muru i baszt w formie rombów, wykonane z cegły „zendrówki”. Długość obwodu była znaczna, gdyż liczyła blisko 2000 metrów. Grubość murów obronnych wynosiła 1,5–1,2 metra w miejscach najbardziej zagrożonych (fragmenty przylegające do bram), a w miejscach o mniejszym zagrożeniu, chronionych wodą i bagnistym terenem 0,5–0,6 m (północny odcinek fortyfikacji). Podane wymiary dotyczą dolnych partii murów, gdyż zwężając się stopniowo ku górze, miały szerokość długości jednej cegły, tj. 28–29 cm. Pierwotna wysokość muru oscylowała w granicach 9,5–9,7 metra. Cały obwód zwieńczony był prawdopodobnie krenelażem. Strona miejska fortyfikacji wyposażona była ponadto w zachowaną na znacznej długości uliczkę podmurną, służącą obrońcom miasta do szybkiego przemieszczania się w obliczu napaści wrogów.
   W XIV wieku mury obronne wzmocniono prosotkątnymi basztami wykuszowymi, otwartymi od strony miasta. Pierwotnie było ich około 60. W XV wieku w związku z powszechniejszym użyciem broni palnej, w istniejące mury zaczęto wprowadzać baszty cylindryczne oraz modernizować niektóre baszty wykuszowe, przez zamykanie ich tylnich części i podwyższanie. Najefektowniejszą z nich była zbudowana na początku XVI wieku Baszta Pietruszkowa (Petersilienturm) z podstawą o wymiarach 8,2 × 5,8 metra. Kolejnym znaczącym punktem obrony była Baszta Więzienna (Billerbeckturm), zwana także Basztą Prochową. Umieszczona została w północnym odcinku murów, w drugiej połowie XV wieku. Składa się z trzech kondygnacji. W pierwszej znajdowało się niegdyś więzienie dla pospolitych przestępców, zaś druga i trzecia (wyposażone w rozglifione od wewnątrz szczelinowe otwory strzelnicze) pełniły funkcje typowo obronne. Strona zewnętrzna baszty zbudowana została na planie półkola o promieniu 2,5 metra, natomiast strona miejska (ozdobiona dwoma rzędami ostrołukowych blend) na planie prostokąta o wymiarach 7,3 × 3,9 metra. Na zewnętrznej stronie baszty, na wysokości trzeciej kondygnacji, umieszczono wykusz oraz zwieńczono ją platformą widokową, pełniącą dawniej funkcje obronne i strażnicze, oraz ceglanym stożkiem. Całkowita wysokość obiektu wynosi 16,8 metra.
   W południowym odcinku murów znajduje się zbudowana na początku XV wieku Baszta Piekarska. Do jej wzniesienia wykorzystano mury XIV-wiecznej prostokątnej baszty łupinowej. Jest ona dwukondygnacyjna, założona na planie kwadratu o wymiarach 5,2 × 5,4 metra. Mury o grubości 0,8 metra wykonano z cegły gotyckiej, a fundamenty z kamienia. Elewacja główna strony miejskiej zdobiona jest trzema ostrołukowymi blendami, natomiast ściany boczne ozdobiono pojedynczymi, bliźniaczymi blendami. W elewacji drugiej kondygnacji strony zewnętrznej widoczne są trzy szczelinowe otwory strzelnicze. W zachodniej ścianie bocznej umieszczony jest dobrze zachowany wykusz. Swą nazwę baszta zawdzięcza opiekującemu się nią cechowi piekarzy. Taką samą nazwę nosi prostopadła do baszty ulica Piekarska, przy której prawdopodobnie zamieszkiwali kiedyś przedstawiciele tego zawodu.
   W bliskim sąsiedztwie położona była Baszta Mnisza, założona na planie kwadratu o wymiarach 4,9 × 4,95 metra. Formę baszty zamkniętej posiadała również usytuowana w pobliżu południowo-zachodniego narożnika fortyfikacji Baszta Mała Prochowa (Klein Pulverturm). Powstała ona w końcu XV wieku z przeznaczeniem na magazyn prochu. Zbudowana na planie koła, pierwotnie dwu lub trzykondygnacyjna, nakryta została stożkowym dachem namiotowym. Grubość jej ścian wynosi 0,6 metra. Tuż obok wkomponowano w mur miejski Basztę przy Bramie Barnkowskiej (Turm bei Bernikower Tor). Była to pierwotna baszta łupinowa, przekształcona w późniejszym okresie w basztę zamkniętą. Zbudowano ją w XIV wieku na rzucie prostokąta o wymiarach 6,7 × 3,4 metra. Był to obiekt trzykondygnacyjny, posadowiony na kamiennym fundamencie. W wieku XV dokonano nadbudowy trzeciej kondygnacji, a w następnym stuleciu dokonano zamknięcia baszty, poprzez zamurowanie otwartej strony miejskiej. Z tego okresu pochodzi znajdujący się wewnątrz drugiej kondygnacji późnogotycki kominek. W części czternastowiecznej obiektu umieszczono od strony zewnętrznej cztery szczelinowe otwory strzelnicze, zaś w części piętnastowiecznej usytuowano trzy otwory okienne, zakończone łukiem odcinkowym.
   Niemniej ważne zadania pełniły usytuowane w murze obronnym, a połączone niegdyś ze sobą gankiem obronnym baszty łupinowe, które zbudowano na rzucie prostokąta. Obecnie możemy się doliczyć jedenastu takich obiektów. Do bardziej interesujących i okazałych należy zaliczyć wykuszową Basztę Bocianią. Jej pierwsze dwie kondygnacje powstały w XIV wieku, kolejną, trzecią, nadbudowano w XVI wieku. Basztę zbudowano na rzucie prostokąta o wymiarach 4,95 × 2,8 metra. W elewacji drugiej kondygnacji strony zewnętrznej umieszczono dwa szczelinowe otwory strzelcze. Po jednym takim otworze usytuowano na obu ścianach bocznych tej kondygnacji. W trzeciej kondygnacji ściany frontowej części nadbudowanej, umieszczono dwa otwory, zakończone łukiem odcinkowym, a po dwu bokach tej kondygnacji dwa otwory prostokątne. Strona miejska baszty jest otwarta, zakończona na wysokości drugiej kondygnacji arkadą.
   Do miasta prowadziły trzy bramy: Świecka, Barnkowska (Myśliborska) i Czworokolna, zwana także Młyńską i Szczecińską (Vierraden). Wykonane z cegły układanej w wątku wendyjskim, były graniastosłupami z centralnie umieszczonymi przejazdami bramnymi. Zwieńczone mogły być krenelażem lub drewnianymi dachami. W XV wieku uległy rozbudowie pionowej.
   Brama Świecka zbudowana jest na planie kwadratu o wymiarach 9,8 × 9,5 metra. Stopień dolny o grubości ścian 2,2 metra, posiada pięć kondygnacji. Na pierwszym i drugim poziomie obronnym umieszczono po cztery nisze ze strzelnicami. Na trzecim poziomie widoczne są trompy za pomocą których część graniasta przechodzi w partię ośmioboczną. Człon ośmioboczny posiada trzy poziomy, zwieńczone platformą ze stożkiem. Wszystkie poziomy posiadały połączenia drabinowe. Do czterech narożnych wieżyczek prowadzą odrębne klatki schodowe, bez połączenia z częścią ośmioboczną. Z boku Bramy Świeckiej znajduje się świetnie zachowany wykusz. Elewacje frontowe bramy są bogato zdobione otynkowanymi blendami ostrołukowymi, trójlistnymi i prostymi o łuku odcinkowym oraz fryzami z cegieł i ażurowych kształtek.
   Brama Barnkowska także reprezentuje formę dwustopniową, jest sześciokondygnacyjna, zbudowana na planie kwadratu o wymiarach 9,6 × 9,2 metra. Stopień dolny budowli posiada formę czterokondygnacyjnego prostopadłościanu o wysokości 15 metrów. Elewacja zewnętrzna i miejska jest bogato zdobiona otynkowanymi blendami ostrołukowymi i zakończonymi łukiem odcinkowym. Umieszczony na osi otwór bramny, flankowany jest dwoma wysokimi, uskokowymi przyporami z widoczną prowadnicą na opuszczaną niegdyś bronę. Na ścianach wewnętrznych otworu bramnego widoczne są dwa wgłębienia, służące do umocowania kłody zabezpieczającej bronę lub wrota. W górnej części stopnia dolnego znajduje się dobrze zachowany wykusz latrynowy. Masyw stopnia dolnego zwieńczony jest platformą widokową okoloną krenelażem. Drugi stopień budowli stanowi ośmioboczny tambur, zakończony gzymsem, wielobocznym krenelażem i ceramicznym stożkowym hełmem. Widoczne są także liczne szczelinowe otwory strzelnicze. Całkowita wysokość bramy wynosi 29 metrów.
   Trzecią bramą w systemie średniowiecznych umocnień Chojny była brama Czworokolna, umiejscowiona w północnej części miasta. Powstała zapewne na początku XIV wieku, informacja, mówiąca o jej rozbiórce i budowie na jej miejscu nowej budowli, pochodzi z 1430 roku. Była to brama typu szczytowego, nakryta ceramicznym dachem dwuspadowym. W XV/XVI wieku bramy miejskie otrzymały przedbramia połączone w obronną całość z systemem wałów i fos.
   Zewnętrzną strefę obrony stanowiła nawadniana fosa oraz wały ziemne. Całość założenia miejskiego otaczały bagna, mokradła i rozlewiska przepływającej obok miasta rzeki Rurzycy oraz strumieni: Sarbicy i Wrzośnicy, w tym rozciągające się przy południowo-zachodnim odcinku murów, Wronie Błota (Krähenbruch).

Stan obecny

   W Chojnie mury obronne  zachowały się w około 50 procentach, w tym dwie bramy: Barnkowska i Świecka oraz osiem baszt zamkniętych, dwadzieścia dziewięć wykuszowych i cztery nadwieszane o różnych formach architektonicznych, w tym między innymi czworoboczna Baszta Piekarska, półokrągła Baszta Więzienna (Prochowa), czy wykuszowa Baszta Bociania.

pokaż bramę Świecką na mapie

pokaż bramę Barnkowską na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Graliński G., Średniowieczne mury obronne Chojny, Chojna, 2011.
Kuna M., Średniowieczne mury miejskie w powiecie gryfińskim na tle sieci miast warownych Pomorza Zachodniego i dawnej wschodniej Brandenburgii, “Rocznik Chojeński” nr 7, s.37-76, Chojna 2015.
Lukas E, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.