Chełmno – miejskie mury obronne

Historia

   Budowę murów obronnych w Chełmnie rozpoczęto w drugiej połowie XIII wieku. Zapis z 1267 roku informował, że mieszczanie podjęli wówczas prace budowlane nad murowanymi obwarowaniami, być może poprzedzonymi wcześniejszymi fortyfikacjami drewniano – ziemnymi. Nie jest pewne czy krzyżacki dwór obronny, który został z nimi połączony, wzniesiono wcześniej czy później.
   W pierwszej ćwierci XIV wieku mury miejskie podwyższono. W wieku XV i XVI mury przeszły kolejne modernizacje w wyniku których ponownie je podwyższono, a w 1563 roku zamurowano blanki. Uszkodzone w czasie wojen szwedzkich obwarowania odnowiono w 1678 roku. Reperowano je także jeszcze w XIX wieku, lecz w latach 1860-1870 przeprowadzono prace rozbiórkowe wszystkich bram oprócz Grudziądzkiej, a także fragmentu murów na południe od niej.

Architektura

   Obwód murów obronnych założono na nieregularnym planie, dostosowanym do kształtu wzgórza na którym usytuowano miasto. Pierścień obwarowań poprowadzono wzdłuż krawędzi wysoczyzny i nadwiślańskiej skarpy, wykorzystując doskonałe, naturalne warunki obronne. Przebieg murów tam gdzie to było możliwe poprowadzono prostymi odcinkami. W miejscach łatwiej dostępnych, tj. od strony wschodniej i zachodniej, przekopano fosę. Dodatkowo nad stromą skarpą, najdalej wysuniętego ku zachodowi narożnika miasta, znajdował się dwór krzyżacki, powiązany z obwarowaniami Chełmna. Po ufundowaniu klasztoru cysterek w drugiej połowie XIII wieku został on wtopiony w zespół zabudowań konwentualnych, stanowiąc przedłużenie głównego skrzydła klauzury z  czworoboczną, trójkondygnacyjną wieżą Mestwina w narożniku (dawną wieżą bramną dworu).
   Długość obwodu wynosiła ponad 2300 metrów.  Mur obronny wymurowano z cegły w wątku wendyjskim na fundamencie z głazów narzutowych. Pierwotne mury o nieznanym zwieńczeniu podwyższono w pierwszej ćwierci XIV wieku i zaopatrzono w krenelaż, wtopiony następnie w podwyższoną na przełomie XV i XVI wieku o kilka metrów ścianę. Mury posiadały również odsadzkę od strony wewnętrznej, na której umieszczony był drewniany ganek skomunikowany z baszami i bramami.
   Miasto posiadało 25 lub 27 baszt, prezentujących różne typy. Spośród nich na planie prostokąta wzniesiono 18 baszt. Były one wysunięte przed lico muru i otwarte od strony miasta. Podział na kondygnacje zapewniały drewniane, płaskie stropy osadzane w bocznych gniazdach, umożliwiające dostęp do szczelinowych otworów strzelczych. Na planie półokręgu wzniesiono 5 baszt, wszystkie w południowej części obwodu. Rozmieszczenie baszt nie było regularne, gęściej rozlokowano je na bardziej zagrożonych fragmentach obwarowań. Wiele z nich wzniesiono po stronie południowej, gdzie zbocza wzgórza były stosunkowo łagodne, także po płaskiej, choć zabezpieczonej przekopem stronie północno – wschodniej odstępy między nimi nie były duże. W późniejszym okresie średniowieczna część baszt wykuszowych (otwartych) zamurowano od strony miasta, umieszczając w nich potrzebne dla miasta pomieszczenia (np. baszta Prochowa).
   Dostęp do miasta umożliwiały usytuowane przy wylotach głównych ulic bramy: Rybacka i Wodna po stronie północno – zachodniej, brama Grudziądzka (Grubińska) od strony północno – wschodniej, brama Franciszkańska po stronie zachodniej, Mostowa od strony południowo – zachodniej, brama Toruńska (św. Ducha) na południu oraz mniej znaczna brama Tkacka (Sukiennicza) na południowym – wschodzie. Ponadto w źródłach pojawiała się jeszcze brama Merseburska o ciężkiej do ustalenia lokalizacji (być może była ona tożsama z wieżą Mestwina, pierwotnie zaopatrzoną w  przejazd bramny). Znaczny odcinek obwodu po stronie południowej i częściowo od wschodu nie posiadał wjazdu na teren miasta. Bramy Grudziądzka i Toruńska poprzedzone były przedbramiami, ta pierwsza posiadała także wraz z bramą Tkacką most zwodzony z racji usytuowania przed przekopem. Wszystkie bramy umieszczone były w czworobocznych wieżach z przejazdami w przyziemiu.

Stan obecny

   Chełmno jako jedno z nielicznych polskich miast poszczycić się może niemal w pełni zachowanym obwodem średniowiecznych murów obronnych. Wynosi on obecnie 80% ich pierwotnej długości wraz z zachowanymi w rożnym stopniu 23 basztami. Najbardziej interesujące z nich to: Prochowa w której znajduje się dział archeologiczny Muzeum Ziemi Chełmińskiej, Dominikańska oraz Panieńska, gdzie mieści się siedziba Zastępu Rycerskiego z Chełmna. Do dzisiaj zachowała się także, położona po wschodniej stronie miasta brama Grudziądzka, zachowana dzięki sakralnej funkcji, którą pełniła od XVII wieku oraz częściowo brama Merseburska w obrębie zespołu klasztornego. W północno-zachodniej części miasta przy klasztorze pocysterskim usytuowana jest tzw. wieża Mestwina. Pochodzi ona z drugiej połowy XIII wieku (nadbudowana na przełomie XIII i XIV wieku) i jest najprawdopodobniej częścią dawnej rezydencji krzyżackiej.

pokaż basztę Prochową na mapie

pokaż basztę Panieńską na mapie

pokaż bramę Grudziądzką na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Wrocław 1991.
Strona internetowa icimss.edu.pl, Chełmno. Mury miejskie.