Historia
Budowę murów obronnych w Chełmnie (niem. Kulm), w średniowieczu zwanym Colmen, Culma lub Culmen, rozpoczęto w drugiej połowie XIII wieku. Choć miasto lokowane zostało już w 1233 roku w pobliżu krzyżackiego zamku Starogród (niem. Althausen Höhe), to w 1239 roku zostało przeniesione kilka kilometrów dalej na północy-wschód, na miejsce późniejszej osady Rybaki. W 1244 roku uległo spaleniu w trakcie walk z księciem pomorskim Świętopełkiem, a następnie kilka lat później zostało ponownie translokowane, tym razem na bezpieczniejsze pobliskie wzniesienie. W 1251 roku mieszczanie otrzymali na własną prośbę potwierdzenie przywilejów od krzyżackiego mistrza krajowego Niemiec Eberharda von Sayn. W dokumencie sprawy obronności Chełmna zrzucone zostały na mieszczan, zaś rycerze zakonni ograniczyli swoją działalność w mieście do budowy ufortyfikowanego dworu, a z czasem całkowicie się z niego wycofali.
Przekaz źródłowy z 1267 roku, powstały w związku z przyznaniem działek miejskich cysterkom, pozostawił informację, że mieszczanie podjęli wówczas prace budowlane nad murowanymi obwarowaniami, być może powstałymi na miejscu wcześniejszych fortyfikacji drewniano-ziemnych. Nie jest pewne czy krzyżacki dwór obronny, który został z nimi połączony, wzniesiono wcześniej czy później, ale komtur krzyżacki zwany nowochełmińskim rezydował w mieście tylko do około 1285 roku W pierwszej ćwierci XIV wieku mury miejskie po raz pierwszy podwyższono, wykorzystując okres dobrobytu, jaki zapanował po zakończeniu wojen z księciem pomorskim i Prusami, wraz z rozwojem handlu tranzytowego z Polską, Węgrami i Rusią.
W 1410 roku, po klęsce krzyżackiej pod Grunwaldem, Chełmno poddało się królowi polskiemu, lecz wróciło pod władzę zakonu po nieudanym oblężeniu Malborka. W 1454 roku miasto przyłączyło się do powstania przeciwko zakonowi krzyżackiemu, które zapoczątkowało wojnę trzynastoletnią. Ponosiło wydatki na cele wojenne do 1457 roku, kiedy to pomimo silnych obwarowań, zostało zajęte przez krzyżackie wojska zaciężne pod wodzą Bernarda Szumborskiego. Choć Szumborski zmarł w 1470 roku, zaciężni pozostawali w Chełmnie aż do 1479 roku, stosując na mieszczanach rządy silnej ręki i w efekcie doprowadzając miasto do zubożenia i częściowej ruiny. W 1505 roku król Aleksander Jagiellończyk podarował miasto na własność biskupom chełmińskim, co spowodowało kolejne obciążenia finansowe i ograniczenie samorządu miejskiego.
W drugiej połowie XVI wieku Chełmno weszło w okres ponownego rozwoju gospodarczego i polepszenia dobrobytu. Dzięki temu w 1563 roku naprawiono fortyfikacje miejskie i po raz kolejny podwyższono kurtyny muru obronnego, za zgodą króla Zygmunta Augusta przeznaczając na ten cel dochody z akcyzy. Już jednak w pierwszej połowie XVII wieku miasto podupadło na skutek wojen polsko-szwedzkich i licznych epidemii. Pomimo rozwoju artylerii i ogólnej utraty znaczenia fortyfikacji miejskich, mur obronny Chełmna odnowiono w 1678 roku. Reperowano go jeszcze nawet w XVIII i XIX stuleciu, choć nie miał już wówczas żadnego znaczenia militarnego. W latach 1860-1870 celem udrożnienia komunikacji przeprowadzono prace rozbiórkowe wszystkich bram, oprócz Grudziądzkiej, a także fragmentu murów na południe od niej i na północnym odcinku obwodu.
Architektura
Chełmno założono na zachodnim skraju wysoczyzny morenowej, na wzniesieniu, którego stoki opadały stromo na północy i częściowo zachodzie w dolinę Wisły i równie stromo, ale mniej wysoko po stronie południowej, do doliny strumienia Browina (Fryba). Wzgórze miejskie stanowiło cypel, połączony z dalszą częścią wysoczyzny od strony wschodniej. Na pozostałych kierunkach zbocza tworzyły urozmaicony krajobraz z parowami i dolinkami denudacyjnymi, którymi woda spływała ku wysokim brzegom Wisły. Po stronie północnej ze wzgórzem miejskim sąsiadowała ulokowana nad brzegiem rzeki osada Rybaki, czyli pierwotne Stare Miasto, natomiast na północnym-wschodzie, wschodzie i południowym-wschodzie do XIV wieku rozwinęły się trzy przedmieścia.
Obwód muru obronnego założono na nieregularnym planie, dostosowanym do kształtu wzgórza. Pierścień obwarowań poprowadzono wzdłuż krawędzi wysoczyzny i nadwiślańskiej skarpy, wykorzystując doskonałe, naturalne warunki obronne. Przebieg muru, tam gdzie to było możliwe, poprowadzono prostymi odcinkami. W miejscach łatwiej dostępnych, a więc od strony wschodniej i zachodniej, przekopano fosę. Dodatkowo nad stromą skarpą, najdalej wysuniętego ku zachodowi narożnika miasta, znajdował się dwór krzyżacki, powiązany z obwarowaniami Chełmna. Po ufundowaniu klasztoru cysterek w drugiej połowie XIII wieku, został on wtopiony w zespół zabudowań konwentualnych, stanowiąc przedłużenie głównego skrzydła klauzury z czworoboczną, trójkondygnacyjną Wieżą Mestwina w narożniku (dawną wieżą bramną dworu). Z murem obronnym sąsiadował także klasztor dominikański po stronie północno – wschodniej oraz szpital z kościołem św. Ducha w narożniku południowym. Od strony miasta mur obronny na większości obwodu sąsiadował z uliczką podmurną, a co więcej komunikację w razie zagrożenia ułatwiać mógł fakt, iż w średniowieczu peryferyjne parcele nie zostały zabudowane, lecz były zajęte przez ogrody i sady.
Długość obwodu obronnego Chełmna wynosiła ponad 2300 metrów. Mur obronny wymurowano z cegły w wątku wendyjskim, na fundamencie z głazów narzutowych. Ze względu na niewielką grubość, średnio wynoszącą około 0,9 metra, chodnik straży musiał być poprowadzony na drewnianym ganku, utworzonym z belek osadzanych w gniazdach i na odsadzce. Pierwotny mur o nieznanym zwieńczeniu podwyższono w pierwszej ćwierci XIV wieku. Ochronę obrońców zapewniało odtąd przedpiersie o grubości około 0,5-0,6 metra, z blankami o szerokości około 2-2,4 metrów, rozmieszczonymi co około 1-1,1 metra (krenelaż ten zamurowano, gdy kurtyny ponownie podwyższono na przełomie XV i XVI wieku i w drugiej połowie XVI kurtyny). Na niektórych odcinkach blanki wyposażono w otwory strzeleckie, szczelinowe i zamykane dwuspadowo.
Pierścień muru obronnego wzmocniono 25 lub 27 basztami, prezentującymi różne typy i kształty. Spośród nich 18 utworzono na planie prostokąta. Były one wysunięte przed lico sąsiednich kurtyn i otwarte od strony miasta, celem zmniejszenia kosztów budowy, przyspieszenia prac budowlanych i zabezpieczenia na wypadek zajęcia przez napastników. Na planie półokręgu wzniesiono 5 baszt, wszystkie w południowej części obwodu. Rozmieszczenie baszt nie było regularne, gęściej rozlokowano je na bardziej zagrożonych fragmentach obwarowań. Wiele z nich zbudowano po stronie południowej, gdzie zbocza wzgórza były stosunkowo łagodne. Także po płaskiej, choć zabezpieczonej fosą stronie północno-wschodniej, odstępy między nimi nie były duże. We wnętrzach baszt podział na kondygnacje zapewniały drewniane, płaskie stropy osadzane w bocznych gniazdach, umożliwiające dostęp do szczelinowych otworów strzeleckich. Niektóre baszty nie były połączone przejściami z sąsiednimi kurtynami, a jedynie wyposażone we własną komunikację pionową. W późniejszym okresie średniowieczna część baszt wykuszowych (otwartych) zamurowano od strony miasta, umieszczając w nich pomieszczenia (np. baszta Prochowa).
Dostęp do miasta umożliwiały usytuowane przy wylotach głównych ulic bramy: Rybacka i Wodna po stronie północno-zachodniej, Grudziądzka (Grubińska) od strony północno-wschodniej, Franciszkańska po stronie zachodniej, Mostowa od strony południowo-zachodniej, Toruńska (św. Ducha) na południu oraz mniej znaczna Tkacka (Sukiennicza) na południowym-wschodzie. Ponadto w źródłach pisanych odnotowana została jeszcze brama Merseburska o ciężkiej do ustalenia lokalizacji (być może była ona tożsama z Wieżą Mestwina, pierwotnie zaopatrzoną w przejazd bramny). Znaczny odcinek obwodu po stronie południowej i częściowo od wschodu nie posiadał wjazdu na teren miasta. Wszystkie bramy umieszczone były w czworobocznych wieżach z przejazdami w przyziemiu. Bramy Grudziądzka i Toruńska poprzedzone były przedbramiami, ta pierwsza posiadała także wraz z bramą Tkacką most zwodzony z racji usytuowania przed fosą.
Stan obecny
Chełmno jako jedno z nielicznych polskich miast poszczycić się może niemal w pełni zachowanym obwodem średniowiecznych murów obronnych. Posiada on obecnie 80% ich pierwotnej długości, wraz z zachowanymi w rożnym stopniu 23 basztami. Najbardziej interesujące z nich to: Prochowa w której znajduje się dział archeologiczny Muzeum Ziemi Chełmińskiej, Dominikańska oraz Panieńska, gdzie mieści się siedziba Zastępu Rycerskiego z Chełmna. Przetrwała także brama Grudziądzka, położona po wschodniej stronie miasta, zachowana dzięki sakralnej funkcji, którą pełniła od XVII wieku, oraz częściowo brama Merseburska w obrębie zespołu klasztornego. W północno-zachodniej części miasta przy klasztorze pocysterskim usytuowana jest tzw. Wieża Mestwina. Pochodzi ona z drugiej połowy XIII wieku (nadbudowana na przełomie XIII i XIV wieku) i jest najprawdopodobniej częścią dawnej rezydencji krzyżackiej.
pokaż basztę Prochową na mapie
pokaż basztę Panieńską na mapie
pokaż bramę Grudziądzką na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, Warszawa 1995.
Atlas historyczny miast polskich, tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. A.Czacharowski, zeszyt 3, Chełmno, Toruń 1999.
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Wrocław 1991.
Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, des Kreises Kulm, red. J.Heise, Danzig 1887.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI, województwo bydgoskie, zeszyt 4, powiat chełmiński, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1975.