Chełmno – kościół Apostołów Piotra i Pawła

Historia

   Budowę kościoła Apostołów Piotra i Pawła rozpoczęli dominikanie w czwartej ćwierci XIII wieku, chociaż  istnieją wcześniejsze fragmenty budowli późnoromańskiej z lat około 1240-1250 (mury przy kruchcie zachodniej). Pod koniec XIII lub w pierwszej połowie XIV wieku zbudowano prezbiterium oraz korpus, początkowo w postaci niesymetrycznej dwunawowej hali o sześciu przęsłach, którą w trzeciej ćwierci XIV wieku przekształcono na niesymetryczną, trójnawową halę.
  Ważnym wydarzeniem w historii kościoła była przebudowa korpusu nawowego w XVII wieku. Podwyższono wówczas ściany nawy głównej, a na sześciu masywnych filarach rozpięto barokowe sklepienie. Zmieniło to dotychczasowy halowy układ korpusu kościoła na bazylikowy. Przebudowano także kruchtę i zakrystię oraz klasztor.
   W 1720 roku miał miejsce pożar dachu, który być może wpłynął na potrzebę ufundowania w połowie XVIII wieku nowego wystroju wnętrza. W 1829 roku władze pruskie zlikwidowały konwent, przez co wyposażenie kościoła zostało przeniesione do innych kościołów katolickich. Rok później spłonęły przylegające do kościoła zabudowania klasztorne. Od 1841 roku nowy właściciel, gmina ewangelicka, adoptowała kościół do swoich potrzeb. Pozostawał on w ich rękach  aż do 1945 roku, kiedy to po ponad stu latach ponownie stał się świątynią  katolicką.

Architektura

   Kościół powstał jako murowany z cegły, orientowany względem stron świata. W pierwszej połowie XIV wieku zbudowano korpus w postaci dwunawowej hali o sześciu przęsłach. Został on przebudowany w trzeciej ćwierci XIV wieku, dobudowano wówczas trzecią, bardzo wąską nawę północną. Ostatecznie osiągnął 54,5 metra długości wewnętrznej i 19,3 metra szerokości. Z uwagi na to, że stanął na skraju skarpy wiślanej otrzymał solidne fundamenty oraz mury, których grubość w prezbiterium wynosi 1,5 metra.
   Wydłużone prezbiterium kościoła otrzymało trzy przęsła oraz zamknięcie połową ośmiokąta. Jego długość wynosi 22,9 metra, szerokość 8,7 metra, a wysokość 19,2 metra. Było to pierwsze na ziemi chełmińskiej tak bardzo strzeliste wnętrze. Smukły w proporcjach chór stanowił wówczas zupełnie nowe zjawisko w architekturze gotyckiej na ziemi chełmińskiej, rozpoczynając nowy etap, charakteryzowany przez stały wzrost wysokości budowli. Od zewnątrz prezbiterium wzmocniono uskokowymi przyporami. Jego wnętrze, niegdyś dostępne jedynie dla zakonników, zwieńczono sklepieniem krzyżowo-żebrowym i gwiaździstym w jednym przęśle. Opadają one na rzeźbione wsporniki służek nadwieszanych na ścianach. Służki występują w dwóch odmianach: starszej w postaci kolistych nadwieszanych na wspornikach stożkowych o dekoracji spiralnej, roślinnej i maswerkowej oraz młodsze służki ujęte w wiązki, pięciodzielne, założone na wspornikach z motywem syreny i lwa oraz z dekoracją maswerkową. Odmienne formy służek oraz podwieszenie ich na różnej wysokości wskazuje, iż w pierwszej fazie zrealizowano sklepienie w pierwszym przęśle od zachodu oraz we wschodnim zamknięciu. W drugiej fazie zamierzano założyć sklepienia gwiaździste, ale zrealizowano je tylko w jednym przęśle.
   Największą architektoniczną ozdobą świątyni został piękny szczyt zachodni, który ma 31 metrów wysokości i 19 metrów szerokości. Jest on asymetryczny w stosunku do prezbiterium, co wyraźnie widać, gdy spojrzy się od stopni ołtarza w kierunku wejścia. Otrzymał drobne i gęste podziały wertykalne, których nie rozbiły poziome fryzy opaskowe. Na poszczególne pola całość podzieliły ustawione kątowo sterczyny, pomiędzy które wpisano ostrołukowe blendy.

Stan obecny

   Pierwotna halowa forma kościoła nie dotrwała do czasów współczesnych z powodu nowożytnej przebudowy. Zbarokizowaniu uległo niestety wnętrze (choć w korpusie nawowym odkryto i odsłonięto w 1969 roku XIV-wieczne freski przedstawiające Rzeź Niewiniątek i Golgotę), a fasadę zachodnią poprzedziła neogotycka kruchta, nadbudowana nad najstarszym fragmentem kościoła. Na szczęście nie psuje ona jego charakteru, gdyż jej szczyt jest pomniejszonym powtórzeniem głównego szczytu gotyckiego. Wchodząc przez nią do kościoła warto zwrócić uwagę na ostrołukowy, wykonany z profilowanej cegły, gotycki portal. W stanie bliskim pierwotnemu zachowało się również prezbiterium, jedno z pierwszych na niżu nadbałtyckim w którym przezwyciężono tendencję do wznoszenia przysadzistych i niskich brył.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Warszawa 1991.

Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.
Strona interneotwa wnmpchelmno.pl, Kościół świętych Apostołów Piotra i Pawła.