Chełmno – klasztor cysterek

Historia

   Cysterki zostały sprowadzone do Chełmna około 1266 roku z inicjatywy biskupa chełmińskiego Fryderyka von Hausen oraz krzyżackiego mistrza krajowego Ludwika von Baldensheima. Rok później burmistrz i rada miejska nadały mniszkom cztery działki budowlane (należące do niejakiego Konrada z Papowa) wraz z bramą miejską pod teren przyszłego klasztoru, z zastrzeżeniem ponoszenia przez zakonnice kosztów budowy murów i naprawy drewnianych urządzeń obronnych na tym odcinku. W następnych latach klasztor wzbogacił się o kolejne nadania, szlacheckie i mieszczańskie, między innymi Bertolda z Czystego i jego żony Krystyny, którzy przekazali cysterkom wszystkie swe dobra z zastrzeżeniem ich użytkowania. Kolejne nadania dóbr nastąpiły w czwartej ćwierci XIII i na początku XIV stulecia. W 1282 roku klasztor, jego majątek i dochody objął swą szczególną protekcją papież Marcin IV.
   Wiadomości o funkcjonowaniu konwentu w XIV wieku są skąpe. Wiadomo jedynie, iż w 1312 roku mistrz krzyżacki Karol z Trewiru na pamiątkę swego zwycięstwa nad Litwinami obdarzył klasztor wsią Grabowo koło Świecia. Natomiast w 1349 roku do nowego klasztoru w Królewcu wysłano zakonnice z Torunia i Chełmna. Znane są także nieliczne imiona ówczesnych opatek: Zofia z 1275 roku, Katarzyna z 1337 roku, czy Elżbieta z 1354 roku. W XV wieku jedną z ówczesnych przełożonych konwentu była siostra Mikołaja Kopernika.
   Z 1461 roku pochodzi list napisany przez opatkę Barbarę do biskupa chełmińskiego, donoszący o stratach, jakich doznał klasztor podczas wojny trzynastoletniej. Co ciekawe od 1429 roku mniszki nie były już określane jako cysterki, natomiast w 1483 roku po raz pierwszy pojawił się dokument mówiący wyraźnie o benedyktynkach. Najwyraźniej w ciągu XV wieku konwent zmienił regułę, nie wiadomo jednak co było jej powodem.
   W XVI wieku klasztor znacznie podupadł z powodu reformacji, która przenikała na Ziemię Chełmińską. Dodatkowo miasto spustoszyła zaraza, tak że w pewnym momencie w konwencie pozostały tylko dwie zakonnice – Agnieszka Plemięcka i Gertruda Lubodzieska, siostra biskupa chełmińskiego. Ta druga sprzyjała reformacji, dążąc poprzez nie przyjmowanie nowicjuszek i rozdawanie majatku do ostatecznej likwidacji klasztoru Sytuację zmieniło wstąpienie do klasztoru w 1579 roku energicznej ksieni Magdaleny Mortęskiej. Doprowadziła ona do odnowy surowej reguły św. Benedykta i odnowy klasztoru, który stał się centrum tzw. reformy chełmińskiej, promieniującej na konwenty w całej Polsce. Prowadzono wówczas wiele prac budowlanych, gruntownie przebudowując zabudowania klasztorne m.in. dostawiano kolejne kaplice i podwyższono wieżę.
  Okres największej świetności klasztoru chełmińskiego przerwały wojny polsko-szwedzkie pustoszące klasztorne posiadłości. Konwent benedyktynek został skasowany przez Prusaków w 1821 roku, a rok później budynki klasztorne przejęły zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.

Architektura

   Kościół klasztorny p.w. śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty został zbudowany w północno-zachodnim narożniku Starego Miasta, na skraju wysokiej skarpy pradoliny Wisły. Powstał w kilku etapach pomiędzy 1280 a 1330 rokiem. Pod koniec XIII wieku wzniesiono mury obwodowe. Około 1310-1320 roku przesklepiono kościół dolny, a około 1330 roku przesklepiono kościół górny oraz zbudowano gotyckie szczyty.
   Jest to budowla ceglana, pięcioprzęsłowa z pięciobocznie zamkniętą częścią prezbiterialną. Jego długość osiągnęła 27 metrów, szerokość 9,2 metry, a wysokość wnętrza 18 metrów. Kościół został wzmocniony zewnętrznymi przyporami, przy czym po stronie północnej jedna z przypór została zastąpiona wieżyczką schodową. Elewację zachodnią ozdobiono gotyckim szczytem z płytkimi wnękami i niezbyt wydatnymi sterczynami. Korpus kościoła jest dwukondygnacyjny, dzięki wbudowaniu obszernej murowanej empory zakonnej. Dolna część, przeznaczona dla osób świeckich jest dwunawowa, ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym, wspartym na trzech kwadratowych filarach. Ponad górną emporą, gdzie mniszki uczestniczyły w modlitwach i liturgii, wzniesiono sklepienie gwiaździste. Zworniki sklepienne górnej części kościoła zostały ozdobione 21 stworami zoo i antropomorficznymi. Nie wiadomo czy pełnią one funkcję symboliczną, czy też są jedynie ozdobą. Oświetlenie kościoła zapewniały duże ostrołukowe okna, pierwotnie wypełnione maswerkami. W 1595 roku do prezbiterium dobudowano od północy kaplicę grobową zakonnic, przy której być może wykorzystano mury dawnej baszty, a od południa kaplicę św. Michała.
   Średniowieczne wyposażenie kościoła klasztornego to m.in.  przywieziona z Flandrii płyta nagrobna mieszczanina Arnolda Lischorena, zmarłego w 1275 roku.  Jest to jeden z najstarszych zabytków rzeźby na Pomorzu. Przed połową XIV wieku powstały zworniki sklepienne, a w połowie wieku malowidła ścienne na emporze zakonnej – cykl Pieśni nad pieśniami, o ikonografii wyjątkowej w skali europejskiej. Ze schyłku XIV wieku pochodzi Figura Chrystusa w grobie o ruchomych ramionach.
   Najstarszym elementem na terenie klasztoru jest czworoboczna tzw. Wieża Mestwina (Mściwoja), powstała być może jeszcze w drugiej ćwierci XIII wieku. Mogła wówczas służyć jako strażnica krzyżacka, gdyż jej usytuowanie pozwalało na obserwację rozległej doliny Wisły. Jej wnętrze w późniejszym okresie średniowiecza zostało przebudowane. Między innymi w drugie ćwierci XIV wieku na pierwszym piętrze powstała sala ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym. W górnej kondygnacji zachowały się późnoromańskie, półkoliście zwieńczone wnęki.
   Od północy i zachodu klasztor otaczały miejskie mury obronne, podwyższane kilkukrotnie w XIV i być może także w XV wieku. Na wschód od kościoła zbudowano z cegły na kamiennym fundamencie, wzmocniony przyporami mur. W jego ciągu umieszczono wieżę pierwotnie mieszczącą bramę wejściową. Do kościoła od zachodu przylega główne, północne skrzydło klasztorne, łączące go z Wieżą Mestwina. Pierwotnie była to budowla piętrowa i dwutraktowa z pomieszczeniami krytymi drewnianymi stropami i oświetlanymi dużymi ostrołukowymi oknami. Jej elewacja południowa zdobiona była na parterze i piętrze ostrołukowymi blendami, tam też znajdował się portal prowadzący na ganek komunikacyjny. Dekorację z blend uzyskał ponadto trójkątny szczyt zachodni. W XIV wieku zbudowano również piętrowe skrzydło zachodnie, przylegające do północnego oraz XIII-wieczne jednopiętrowe skrzydło wschodnie, nie połączone z kościołem. Nieliczne pozostałości wskazują, iż oba zdobione były gotyckimi szczytami przy krótszych bokach oraz ostrołukowymi blendami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Domasłowski J., Kościół i dawny klasztor cysterek w Chełmnie, Warszawa 1983.

Strona internetowa icimss.edu.pl, Chełmno Zespół klasztorny pocysterski, ob. SS. Miłosierdzia.