Bydgoszcz – klasztor bernardyński

Historia

   Bernardyni przybyli do Bydgoszczy w 1480 roku z inicjatywy króla Kazimierza Jagiellończyka, który w latach 1457-1466 był częstym gościem w Bydgoszczy z powodu toczącej się wojny trzynastoletniej, natomiast klasztor erygował biskup włocławski Zbigniew Oleśnicki. Był to trzeci konwent bernardyński w Polsce po Krakowie i Warszawie. Oficjalnymi fundatorami oprócz króla Kazimierza Jagiellończyka byli także: Hińcza z Rogowa, Janand z Brudzewa, starosta bydgoski Jan kościelecki i mieszczanie bydgoscy. Budowę drewnianego klasztoru i prawdopodobnie murowanego kościoła pod wezwaniem św. Hieronima (lub jakiejś jego części) zakończono już w 1485 roku. We wznoszeniu zabudowań konwentu duży udział mieli sami zakonnicy. Według zapiski z kroniki klasztornej: “Bracia zakonni po otrzymaniu zgody na budowę konwentu, sami wykonali cegły, przygotowali wapno, zwozili kamienie, karczowali krzaki.”
   W 1545 roku na terenie opactwa wybuchł pożar wywołany uderzeniem pioruna. Spłonął cały kościół oraz duża część zabudowy klasztornej. Szczęśliwie ocalała natomiast biblioteka wraz z zakrystią i infirmerią. Odbudowa ruszyła około połowy XVI wieku, lecz dopiero siedem lat później król Zygmunt August udzielił oficjalnego zezwolenia na prace budowlane przy kościele, z zastrzeżeniem zachowania jego niezbyt dużej wysokości. Ze względów militarno-obronnych wieża kościoła miała być niższa niż pobliski zamek. Do 1557 roku przy wsparciu finansowemu rodziny Kościeleckich i dzięki inicjatywie gwardianatów Hieronima z Łękna oraz Gabriela Luśni z Bydgoszczy kościół klasztorny pod nowym wezwaniem  św. Jerzego został ukończony.
   Konwent bydgoski otrzymał jako jedyny ze wszystkich klasztorów bernardyńskich prawo kwesty w Prusach (kwestarze docierali nawet do Gdańska). W 1520 roku bernardyni zostali zwolnieni przez króla Zygmunta Starego z płacenia podatku czopowego, zaś dekrety królów Stefana Batorego i Zygmunta III nadawały bezpłatnie konwentowi sól z żupy bydgoskiej, która sąsiadowała od wschodu z klasztorem. Konwent otrzymywał również ofiary pieniężne przy pogrzebach dobrodziejów, szczególnie członków bractw, istniejących przy kościele. Uposażenie klasztoru w pierwszej połowie XVII wieku musiało być znaczne, skoro wydatkowano wówczas spore sumy na zakup kosztownych naczyń i paramentów liturgicznych. Finansowano także poważne inwestycje gospodarcze, jak wznoszenie murowanych zabudowań w podwórzu klasztornym, czy browaru. W latach 1590-1602 kościół klasztorny został przebudowany, a w latach 1600-1610 dostawiono do niego od południa kaplicę św. Anny. Bernardyni stworzyli również największą w mieście bibliotekę i powołali do istnienia szkołę oraz obserwatorium astronomiczne.
   Kompleks klasztorny został poważnie uszkodzony w czasie wojen szwedzkich, lecz odnowiono go w drugiej połowie XVII wieku. Podczas rozbudowy w latach 1648-1686 na dziedzińcu klasztornym wzniesiono dom Loterański na wzór sanktuarium w Loreto, z kolei w 1677 roku klasztor powiększono o kwadratową wieżę. W latach 1703 – 1710 w klasztorze okresowo kwaterowały wojska szwedzkie, saskie, rosyjskie, szkody konwentowi wyrządzili także Tatarzy. Dodatkowo w 1708 roku Bydgoszcz nawiedziła zaraza, czyniąc spustoszenie także wśród zakonników. Klasztor okresowo został zamknięty, a bracia przenieśli się w bezpieczniejsze miejsce. Kolejne zniszczenia dotknęły kościół w 1812 roku w czasie kwaterunku wojsk rosyjskich. W 1817 roku władze pruskie dokonały kasaty klasztoru, jednak wywłaszczenie własności kościelnej nastąpiło dopiero po śmierci ostatniego zakonnika w 1829 roku. Rok później władze pruskie przekazały świątynię gminie ewangelickiej, a klasztor ewangelickiemu seminarium nauczycielskiemu. Zlikwidowano wtedy krużganki łączące kościół z klasztorem. W latach 1840-1860 klasztor zamieniono na magazyn mebli, słomy a nawet wytwórnię amunicji. W 1838 roku podjęto decyzję o przemianowaniu kościoła na garnizonowy, zburzono Dom Laterański, a wnętrze kościoła zostało przekształcone. W latach 1864-1866 kościół został gruntownie odrestaurowany w neogotyckiej stylistyce wg projektu Ferdinanda von Quasta na koszt Królestwa Prus.

Architektura

   Teren na klasztor wybrano w ogrodzie zamkowym zwanym Obora, w pobliżu najstarszej miejscowej świątyni św. Idziego, na prawym brzegu rzeki Brdy, poza miejskimi murami obronnymi. Składał się on z kościoła oraz usytuowanych po jego północnej stronie zabudowań klauzury, otaczających wraz z krużgankiem wewnętrzny wirydarz. Całość wraz z ogrodem klasztornym, browarem i innymi zabudowaniami gospodarczymi ciągnącymi się w stronę rzeki Brdy, otoczono ceglanym murem.
   Kościół klasztorny z połowy XVI wieku wzniesiono w stylistyce późnogotyckiej, jako budowlę jednonawową, czteroprzęsłową z węższym, dwuprzęsłowym prezbiterium, zamkniętym trójbocznie po stronie wschodniej. Po stronie południowej korpusu, na wysokości trzeciego przęsła od zachodu, dostawiona została czworoboczna, jednoprzęsłowa kaplica. Wzmocniono ją przyporami, podobnie jak wszystkie zewnętrzne elewacje kościoła, poza narożnikiem południowo – zachodnim w którym stanęła cylindryczna wieżyczka schodowa. Wnętrze kościoła przykryto sklepieniami gwiaździstymi: ośmioramiennymi w korpusie i prezbiterium, czteroramiennym w kaplicy południowej.

Stan obecny

   Obecny wygląd kościoła jest wynikiem neogotyckiej renowacji z drugiej połowy XIX wieku, której najbardziej rzucającymi się w oczy zmianami była nadbudowa wieży cylindrycznej, nowe zwieńczenie szczytu zachodniego i wzniesienie kruchty zachodniej. Nowożytnym dodatkiem jest również dzisiejsza dominanta klasztoru w postaci czworobocznej smukłej wieży. Spośród zabudowań klasztornych zachowała się tylko część wschodnia i północna, natomiast skrzydło zachodnie oraz krużganki uległy wyburzeniu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl, Kościół p.w. NMP Królowej Pokoju w Bydgoszczy.
Strona internetowa wikipedia.org, Klasztor Bernardynów w Bydgoszczy.