Brześć Kujawski – miejskie mury obronne

Historia

    Mur obronny w Brześciu został zbudowany zapewne przed rokiem 1332, w miejscu fortyfikacji drewniano-ziemnych i powtórzył prawdopodobnie ich obrys. Potwierdzeniem istnienia silnych, a więc zapewne murowanych, fortyfikacji jest fakt, iż miasto w latach poprzedzających wymienioną datę kilkakrotnie z powodzeniem odparło szturmy, w tymże w 1332 roku wytrzymywało przez kilkanaście dni ataki armii krzyżackiej używającej machin oblężniczych. Dlatego wiadomość Jana Długosza o późniejszym powstaniu murów można uznać za mylną – tym bardziej że w tej samej notatce kronikarz popełnił inną nieścisłość. Budowa miejskich murów obronnych wiązała się z okresem, w którym Brześć pełnił rolę stolicy księstwa za czasów Władysława Łokietka. Za rządów krzyżackich fortyfikacje zostały zapewne wzmocnione, a i później były reperowane. Relacje z XV—XVI wieku opisywały miasto jako otoczone murem i dobrze obwarowane. Dlatego w czasie wojny szwedzkiej w 1655 roku średniowieczne mury obronne Brześcia jeszcze dzielny stawiły opór nieprzyjacielowi. Zostały one wtedy częściowo zniszczone i istotnie na panoramie z 1657 widać od zachodu kilkudziesięciometrową wyrwę załataną palisadą. Niemniej w 1670 roku miasto było spustoszone, ale opasane ceglanym murem. W końcu XVIII wieku istniały jeszcze dwie bramy i resztki muru. Później fortyfikacje uległy niemal całkowitej zagładzie.

Architektura

    Obwód murów obronnych zakreślał kształt zbliżony do półkola, opartego płaską stroną o Zgłowiączkę. Powierzchnia miasta w murach wynosiła około 8,5 ha, a długość linii obwarowań — około 1100 metrów. Mur obronny zbudowany był z cegły na kamiennym fundamencie, miał zaledwie około 1 metra grubości, podobnie jak inne wczesne obiekty północnego regionu Polski. Wysokość muru nie jest znana. Zwieńczony był blankowanym krenelażem. Od bardziej zagrożonej strony północno-wschodniej, wschodniej i południowej, mur zaopatrzony był w baszty, których liczba i rozstaw nie są znane. Cały zachodni bok miasta natomiast od strony rzeki, aż do północnej bramy nie miał żadnych dodatkowych elementów obronnych.
     Baszty były prostokątne w planie i przerastały mur o jedną kondygnację. Być może jedna z baszt od północnego wschodu była znacznie wyższa i silniejsza niż inne. Brześć miał od początku istnienia obwarowań dwie główne bramy, leżące na trasie drogi o kierunku południkowym. Brama północna leżała przy jedynej ulicy wylotowej w tym kierunku, blisko zespołu dominikanów. Sytuacja bramy południowej nie jest całkowicie pewna. Prawdopodobnie znajdowała się u wylotu ul. Krakowskiej, tj. nie przy zamku, lecz bardziej na wschód. Nad rzekę, w kierunku zachodnim wyprowadzała trzecia brama o lokalnym znaczeniu, nie wiadomo czy pierwotna. Bramy mieściły się w prostokątnych wieżach, północna miała przedbramie zakończone mostem zwodzonym. Zewnętrzne wzmocnienie obwarowań stanowiła fosa.

Stan obecny

    Obwarowania w Brześciu nie zachowały się do czasów współczesnych, nie licząc szczątka muru w północno-zachodniej części miasta. Wzniesiony z cegły na fundamencie z kamieni polnych ma około 1 metra grubości i nosi ślady reperacji.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.