Brodnica – zamek krzyżacki

Historia

     Budowę zamku brodnickiego, nazywanego wówczas Stras­burg, rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku. Prace musiały przebiegać szybko i sprawnie, gdyż już w 1329 roku zamek wybrano na miejsce obrad kapituły generalnej z udziałem wielkiego mistrza Wernera von Orselna, a w latach 1329-1330 Polacy nie podjęli oblężenia Brodnicy, poprzestawszy jedynie na spustoszeniu okolicy. Zamek ukończony był już z pewnością w 1337 roku, ponieważ pomiędzy 1335 a 1337 rokiem utworzono w Brodnicy komturię krzyżacką. Pierwszym komturem był Fryderyk von Spangenberg. Po bitwie pod Grunwaldem zamek i miasto poddały się wojskom polskim, jednak w 1411 wróciły pod władzę zakonu.
     W 1415 roku, podczas prac kierowanych przez Mikołaja Fellensteina, zamek został przystosowany do walk z użyciem broni palnej. Według zachowanych inwentarzy warownia była wówczas zaopatrzona w blis­ko 70 ko­ni, 150 kusz, 13 cięż­kich bom­bard na ka­mien­ne ku­le i 28 lek­kich na ku­le o­ło­wia­ne, a tak­że w mniejszą ilość pro­chu, heł­mów i du­żą i­lość a­mu­nic­ji. Spi­sy żyw­noś­ci z 1414 ro­ku informują, iż w piw­ni­cach i kuch­ni kon­wen­tu znaj­do­wa­ło się kil­ka ga­tun­ków pi­wa, po­nad 400 pół­tu­szek mię­sa, 356 szczu­pa­ków i 210 dor­szy, 270 ba­ry­łek o­le­ju, 32 beczki sad­ła, 180 por­cji wo­ło­winy, 1150 ow­czych se­rów, 2 so­lo­ne wo­ły, 2 be­czuł­ki śled­zi, 8 ton ka­szy, 55 ton gro­chu, 12 be­czek ce­bu­li i 2 becz­ki czos­nku.
     Komturzy sprawowali władzę na zamku w Brodnicy do 1454 roku, czyli do zajęcia miasta i zamku przez oddziały Związku Pruskiego. Ten jeden z najsilniejszych obiektów warownych w państwie krzyżackim przyznany został w 1466 roku stronie polskiej, a od 1481 roku funkcjonowało w nim starostwo niegrodowe.
     W połowie XVI wieku zamek wraz z miastem spłonął. Odbudowę wraz z wzniesieniem nowej zabudowy przeprowadził ówczesny starosta Rafał Działyński. Kolejne przebudowy przeprowadziła w XVII wieku Anna Wazówna, siostra króla Zygmunta III Wazy. Niestety poważne zniszczenia zadały warowni wojny szwedzkie, co doprowadziło do sukcesywnej rozbiórki zamku w XVIII i początkach XIX wieku.

Architektura

     Zamek zbudowany został na planie kwadratu o wymiarach 45×45 metrów z cegły na kamiennej podmurówce. Cztery podpiwniczone skrzydła zamku górnego posiadały trzy narożne, kwadratowe wieżyczki. Od południowego zachodu w kierunku rzeki wybiegał niewielki dansker. Od północy wznosiła się wysoka, prawie 50 metrowa wieża, do której wejście znajdowało się jedynie z ganku obronnego murów. Drewniany ganek otaczał również całą wieżę pozwalając obejść cały obwód zamku. Wieża w dolnej części sześcioboczna, wyżej przechodzi w wyniosły ośmiobok, zwieńczony tarasem obserwacyjnym z oktagonalną nadbudową. W przeciwieństwie do wieży głównej zamku w Świeciu, brak na jej górnym ganku machikuł, zastosowano jedynie krenelaż. Korona wieży była demonstracją potęgi zakonu, co podkreślały białe, otynkowane blendy na dwóch poziomach i tarcza herbowa z czarnym krzyżem. Od strony południowo wschodniej do wieży przylegała brama zamkowa poprzedzona przedbramiem i mostem przerzuconym nad fosą. Przedbramie nie było przykryte dachem. Pod względem techniki wojskowej oznaczało to przejście z obrony pasywnej do aktywnej, obronę bramy zamiast wycofania do stołpu, gdy reszta zamku była już w rękach wroga.
   W skrzydle północno-wschodnim zamku górnego znajdowały się prawdopodobnie główne pomieszczenia konwentu: refektarz i kapitularz. W skrzydle południowo-wschodnim umieszczony był kościół Bożego Ciała i Panny Marii, natomiast w skrzydle południowo-zachodnim: komnaty komtura i kapelana oraz infirmeria. Zakrystię umieszczono w jednej z narożnych wież. Kościół zamkowy był założeniem jednonawowym, pięcioprzęsłowym i przykrytym sklepieniem gwiaździstym. Posiadał bardzo bogaty wystrój rzeźbiarski: kapitele służek, zworniki i figury apostołów umieszczone były na ścianach pod baldachimami, a portal wejściowy znajdował się w otwartej kruchcie, której ściany dekorowane były ślepymi maswerkami i płaskorzeźbami.
     Dziedziniec zamku górnego otaczał murowany, dwupiętrowy krużganek, którego dolna kondygnacja wsparta była na granitowych kolumnach. Elewacja zamku miała ponad 17 metrów wysokości, monumentalną skalę założenia widać jeszcze w zachowanych wspornikach ganku straży i w śladach skutych murów obwodowych przylegających do wieży. Całość zamku górnego otaczał niski mury obwodowe tworzący międzymurze o około 10 metrach szerokości.
    Od wschodu i południa z zamkiem górnym sąsiadowało rozległe przedzamcze posiadające dwie bramy. Fortyfikacje miejskie nie były sprzężone z zamkiem, gdyż oddzielał je niewielki strumień.

Stan obecny

     Do czasów współczesnych zachowała się wieża główna, pełniąca obecnie rolę punktu widokowego oraz zarys skrzydeł mieszkalnych zamku górnego. W piwnicach zamkowych funkcjonuje muzeum archeologiczne, a w se­zo­nie od­by­wa­ją się tu­taj ins­ce­ni­zo­wa­ne tur­nie­je ry­cer­skie. Godziny otwarcia muzeum zamkowego dostępne są na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Strona internetowa zamkipolskie.com, Brodnica, ruina zamku komturów krzyżackich.

Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.