Brodnica – zamek krzyżacki

Historia

   Budowę zamku brodnickiego, nazywanego pierwotnie Stras­burg, rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku, najpewniej w latach 20-tych. Prace musiały przebiegać szybko i sprawnie, gdyż już w 1329 roku zamek wybrano na miejsce obrad kapituły generalnej z udziałem wielkiego mistrza Wernera von Orselna, a w latach 1329-1330 Polacy nie podjęli oblężenia Brodnicy, poprzestawszy jedynie na spustoszeniu okolicy. Zamek ukończony był już z pewnością w 1337 roku, ponieważ pomiędzy 1335 a 1337 rokiem utworzono w Brodnicy komturię krzyżacką. Pierwszym komturem był Fryderyk von Spangenberg. Po bitwie pod Grunwaldem zamek i miasto poddały się wojskom polskim, jednak w 1411 wróciły pod władzę zakonu.
   W 1415 roku, podczas prac kierowanych przez Mikołaja Fellensteina, zamek został przystosowany do walk z użyciem broni palnej. Według zachowanych inwentarzy warownia była wówczas zaopatrzona w blis­ko 70 ko­ni, 150 kusz, 13 cięż­kich bom­bard na ka­mien­ne ku­le i 28 lek­kich na ku­le o­ło­wia­ne, a tak­że w mniejszą ilość pro­chu, heł­mów i du­żą i­lość a­mu­nic­ji. Spi­sy żyw­noś­ci z 1414 ro­ku informują, iż w piw­ni­cach i kuch­ni kon­wen­tu znaj­do­wa­ło się kil­ka ga­tun­ków pi­wa, po­nad 400 pół­tu­szek mię­sa, 356 szczu­pa­ków i 210 dor­szy, 270 ba­ry­łek o­le­ju, 32 beczki sad­ła, 180 por­cji wo­ło­winy, 1150 ow­czych se­rów, 2 so­lo­ne wo­ły, 2 be­czuł­ki śled­zi, 8 ton ka­szy, 55 ton gro­chu, 12 be­czek ce­bu­li i 2 becz­ki czos­nku.
   Komturowie sprawowali władzę na zamku w Brodnicy do 1454 roku, czyli do zajęcia miasta i zamku przez oddziały Związku Pruskiego. Ten jeden z najsilniejszych obiektów warownych w państwie krzyżackim przyznany został w 1466 roku stronie polskiej, a od 1481 roku funkcjonowało w nim starostwo niegrodowe.
   W połowie XVI wieku zamek wraz z miastem spłonął. Odbudowę wraz z wzniesieniem nowej zabudowy przeprowadził ówczesny starosta Rafał Działyński. Kolejne przebudowy przeprowadziła w XVII wieku Anna Wazówna, siostra króla Zygmunta III Wazy. Niestety poważne zniszczenia zadały warowni wojny szwedzkie, co doprowadziło do sukcesywnej rozbiórki zamku w XVIII i początkach XIX wieku.

Architektura

   Zamek zbudowany został na planie kwadratu o wymiarach 45×45 metrów z cegły na kamiennej podmurówce. Cztery podpiwniczone skrzydła zamku górnego posiadały trzy narożne, wysunięte ryzalitowo, kwadratowe w planie wieżyczki, a od południowego zachodu w kierunku rzeki wybiegał niewielki dansker. Po stronie północnej zamiast wieżyczki ryzalitowej wznosiła się wysoka, odseparowana od skrzydeł mieszkalnych, prawie 50 metrowa wieża, do której wejście znajdowało się jedynie z ganku obronnego murów. Drewniany ganek otaczał również całą wieżę pozwalając obejść cały obwód zamku. Wieża w dolnej części sześcioboczna, wyżej przechodzi w wyniosły ośmiobok, zwieńczony tarasem obserwacyjnym z oktagonalną nadbudową. W przeciwieństwie do wieży głównej zamku w Świeciu, brak na jej górnym ganku machikuł, zastosowano jedynie krenelaż. Korona wieży była demonstracją potęgi zakonu, co podkreślały białe, otynkowane blendy na dwóch poziomach i tarcza herbowa z czarnym krzyżem. Od strony południowo wschodniej do wieży przylegała brama zamkowa poprzedzona przedbramiem i mostem przerzuconym nad fosą. Przedbramie nie było przykryte dachem. Pod względem techniki wojskowej oznaczało to przejście z obrony pasywnej do aktywnej, obronę bramy zamiast wycofania do stołpu, gdy reszta zamku była już w rękach wroga.
   Funkcja poszczególnych pomieszczeń jest dziś trudna do odtworzenia. W skrzydle północno-wschodnim zamku górnego znajdowało się prawdopodobnie główne pomieszczenie konwentu: refektarz. W skrzydle południowo-wschodnim umieszczony był kościół Bożego Ciała i Panny Marii, natomiast w skrzydle południowo-zachodnim: komnaty komtura, wyższych dostojników krzyżackich i kapelana oraz dormitorium. Funkcje reprezentacyjne położonych tam komnat potwierdzają duże, ostrołukowe okna widoczne na nowożytnej rycinie. W jednej z narożnych wież umieszczono zakrystię. W przyziemiu, które w zamkach najczęściej pełniło rolę gospodarczą, według nowożytnego opisu mieściła się między innymi kuchnia. Najprawdopodobniej znajdowała się ona w skrzydle południowo – zachodnim, gdyż w północno – zachodnim odkryto relikty pieca typu hypocaustum, ogrzewającego górne komnaty ciepłym powietrzem. Kolejny taki piec znajdował się w piwnicy zamkowej pod refektarzem, natomiast pozostałe komory piwniczne pełniły rolę magazynową. Dostęp do nich prowadził wprost z dziedzińca poprzez szyje piwniczne. W części północno – wschodniej i południowo – wschodniej zostały one na początku XV wieku przebudowane i połączone w jeden podziemny korytarz przebiegający wzdłuż wschodniego narożnika dziedzińca, do którego wejście prowadziło od północy.
   Kościół zamkowy był założeniem jednonawowym, pięcioprzęsłowym i przykrytym sklepieniem gwiaździstym. Posiadał bardzo bogaty wystrój rzeźbiarski: kapitele służek, zworniki i figury apostołów umieszczone były na ścianach pod baldachimami, a portal wejściowy znajdował się w otwartej kruchcie, której ściany dekorowane były ślepymi maswerkami i płaskorzeźbami.
   Dziedziniec zamku górnego otaczał murowany, dwupiętrowy krużganek, którego dolna kondygnacja wsparta była na granitowych kolumnach. Co najmniej przy skrzydle północnym w przyziemiu miał on ściany pełne z pomieszczeniami wewnątrz. Elewacja zamku miała ponad 17 metrów wysokości, monumentalną skalę założenia widać jeszcze w zachowanych wspornikach ganku straży i w śladach skutych murów obwodowych przylegających do wieży. Całość zamku górnego otaczał niski mur obwodowy ze ściętym jednym narożnikiem, tworzący międzymurze o około 10 metrach szerokości. Od południowego – zachodu znajdował się wspomniany już  dansker, dostępny z głównego zamku za pomocą drewnianego, nadwieszanego ganku, a w narożniku zachodnim czworoboczna baszta. Około 1415 roku została ona (wraz z basztą na podzamczu) przekształcona w formę cylindryczną, przystosowaną do użycia broni palnej. W okresie tym lub nieco wcześniej, pod koniec XIV wieku w północno – wschodniej części parchamu wzniesiono ogrzewany piecem hypocaustum dom komtura.
   Od wschodu i południa z zamkiem górnym sąsiadowało rozległe przedzamcze o kształcie litery L. W jego obręb prowadziły dwie, usytuowane naprzeciwko siebie bramy, a w narożnikach północnym i wschodnim obwód murów wzmacniały czworoboczne baszty. Fortyfikacje miejskie nie były sprzężone z zamkiem, gdyż oddzielał je niewielki strumień. Zabudowa gospodarcza przystawiona była do wewnętrznych ścian murów podzamcza. Według nowożytnych opisów mieściły się tam stajnie, wozownia o konstrukcji szkieletowej i browar (słodownia). Na podzamczu prawdopodobnie znajdowała się również infirmeria, snycernia, warsztaty obuwnicze oraz łaźnia.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych zachowała się wieża główna, pełniąca obecnie rolę punktu widokowego oraz zarys skrzydeł mieszkalnych zamku górnego. W piwnicach zamkowych funkcjonuje muzeum archeologiczne, a w se­zo­nie od­by­wa­ją się tu­taj ins­ce­ni­zo­wa­ne tur­nie­je ry­cer­skie. Godziny otwarcia muzeum zamkowego dostępne są na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.
Strona internetowa zamkipolskie.com, Brodnica, ruina zamku komturów krzyżackich.