Braniewo – zamek biskupi

Historia

   Siedziba biskupów nad brzegiem starego koryta Pasłęki nie była pierwszym zamkiem w Braniewie. Wcześniejszy zamek, a w zasadzie strażnicę założono jeszcze przez Krzyżaków około 1240 roku, lecz zniszczyli ją Prusowie w 1279 roku w trakcie swego drugiego powstania. Nowy ceglany zamek zaczęto budować w drugiej połowie XIII wieku za czasów biskupa Henryka Fleminga, najpewniej po 1280 roku, kiedy to nadano osadzie przywilej lokacyjny. Braniewo po utworzeniu w 1243 roku diecezji warmińskiej zostało przekazane biskupom i kapitule, a pierwszy biskup, Anzelm obrał je za swą siedzibę i powołał tu katedrę. Po zniszczeniach w trakcie drugiego powstania pruskiego kapituła przeniosła się do Fromborka, gdzie przeniesiono stolicę diecezji, a Braniewo pozostało już tylko siedzibą burgrabiego odpowiadającego za zamek i załogę oraz posiadającego pewne przywileje sądowe i przy wyborze rady miasta. Do zamku należały grunty w jego najbliższym otoczeniu, dochody zapewniał także młyn na Pasłęce, łaźnia miejska, karczmy oraz daniny od mieszczan i zależnych wsi.
   Pod koniec XIV wieku zamek był dwukrotnie, bezskutecznie atakowany przez mieszczan występujących przeciwko władzy biskupiej. Po nieudanych próbach uszkodzony mur obronny musieli w 1394 roku z rozkazu wielkiego mistrza Konrada von Jungingena remontować na swój własny koszt. Mur i wieże od strony miasta uszkodzono także w 1454 roku, w trakcie szturmu wojsk Związku Pruskiego, lecz zamek ostatecznie jedynie splądrowano, a następnie przekazano zaciężnym rycerzom polskiego króla. Wkrótce okazali się oni dla tak uciążliwi, iż w 1461 roku mieszczanie przekazali zamek wraz z miastem biskupowi Pawłowi Legendorfowi. Po raz kolejny zamek został zdobyty w 1478 roku przez wojska biskupa warmińskiego Mikołaja Tungena, nieuznawanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Rozpoczęło to dwuletnią, wyniszczającą okoliczne tereny, wojnę popiom. Działania wojenne dotknęły zamek także w pierwszej połowie XVI wieku, w trakcie ostatniej wojny polsko – krzyżackiej. Zamek i miasto zostały zajęte w 1520 roku przez wojska Albrechta Hohenzollerna i oddane dopiero po pięciu latach w wyniku hołdu pruskiego.
   W XIV i XV wieku zamek uległ średniowiecznej rozbudowie, a w XVII wieku okupujący Braniewo Szwedzi wybudowali na jego przedpolu szańce i bastiony. W tej postaci zamek dotrwał aż do połowy XIX wieku kiedy to zamek przekształcono w szkołę, a następnie w latach 1873-1874 rozebrano większość zabudowań. Kolejne rozbiórki podjęto pomiędzy 1928-1930 rokiem, ostateczną zagładę pozostałościom zamku oraz miastu przyniosła II wojna światowa.

Architektura

   Zamek został wzniesiony we wschodnim narożu Starego Miasta braniewskiego, tak więc z trzech stron otoczony był przez tereny należące do miasta, od południa zaś przylegał do murów miejskich i fosy. Od strony zachodniej  zamek sąsiadował z bazyliką św. Katarzyny, a po wschodniej stronie w pobliżu zamku i miasta płynęła rzeka Pasłęka, uchodząca dalej do Zalewu Wiślanego.
   Początkowo uważano, iż w drugiej połowie XIII wieku powstał główny korpus mieszkalny z osiowo umieszczonym przelotem bramnym, prowadzącym na prostokątny dziedziniec, natomiast druga brama od strony południowo – zachodniej wiodła na przedzamcze. Istnieje jednak możliwość, iż główny dom mieszkalny pierwotnie znajdował się w zachodniej części zamku, okazał się po pewnym czasie zbyt mały i zdecydowano się na budowę nowego, położonego bardziej na wschodzie. Pierwotnie planowane przedzamcze po stronie wschodniej stałoby się wówczas zamkiem głównym, a pierwotny główny dziedziniec – przedzamczem zachodnim. Tym można by wytłumaczyć wyjątkowe rozplanowanie zamku w którym wjazd prowadził wprost przez główny dom i dziedziniec zamku górnego, a następnie dopiero na podzamcze, zamiast odwrotnie. Zmiany w układzie zamku mogły mieć miejsce na skutek zniszczeń spowodowanych przez mieszczan i odbudowy przeprowadzonej około 1396 roku. Przy tej okazji skorygowano zapewne również największą wadę zamku, czyli brak niezależnego od miasta dojazdu, który w okresie wyraźnego pogorszenia się stosunków między biskupem a jego poddanymi mógł być niebezpieczny.
   Ostatecznie pod koniec XIV wieku wykształciło się założenie na planie prostokąta o wymiarach 55 x 80 metrów z dwoma dziedzińcami połączonymi czworoboczna wieżą bramną, usytuowaną w całości we wschodniej części zamku. Całe założenie otaczał mur z dwoma czworobocznymi wieżami od północy i zachodu, strzegącymi zamku od strony miasta. W kurtynie północno-zachodniej umieszczono furtę, drugie przejście znajdowało się zaś w murze południowo – zachodnim. Zamek łączył się z murami miejskimi, zachowując jednak odrębność dzięki własnemu obwodowi warownemu i bramie od strony rzeki. Główny budynek o wymiarach 10 x 36,3 metra mieścił najważniejsze biskupie pomieszczenia. Był on podpiwniczony z dwoma kondygnacjami nadziemnymi. Od strony dziedzińca umieszczony był ryzalit z przelotem bramnym. Wjazd miał charakter rampy przeprowadzonej przez kondygnację piwniczną głównego domu, w XV wieku dodatkowo rozbudowany został od strony polnej w formę barbakanu, czy też wydłużonego przedbramia.
   W czasie XIV wiecznej rozbudowy podwyższono wieżę bramną pomiędzy dziedzińcami, umieszczając w jej górnej części kaplicę oraz dobudowując od południa aneks, pełniący zapewne funkcję prezbiterium i łącznika z domem zamkowym. W ścianach północnej i południowej znajdowały się strzelnice umożliwiające ostrzał przestrzeni po wschodniej stronie muru kurtynowego. Dekoracyjny ząbkowy fryz nad przejazdem bramnym wykonano we wschodniej elewacji budowli, również nowsza, górna część wieży miała bardziej ozdobne elewacje od wschodu, a wejście z zewnętrznego drewnianego ganku na spiralną klatkę schodową łączącą jej górne kondygnacje umieszczono w być może pierwotnie bezpieczniejszej elewacji zachodniej. Cechy te także sugerują, iż wspomniana powyżej główna część zamku początkowo znajdować się mogła po stronie zachodniej, a podzamcze na wschodzie.
   Kaplica w wieży bramnej wewnątrz posiadała sklepienie gwiaździste wsparte na konsolach ze sztucznego kamienia. W zachodnim narożniku znajdowały się wspomniane murowane, kręcone schodki, które prowadziły na obiegającą wnętrze galeryjkę utworzoną w grubości murów wieży.

Stan obecny

   Dziś jedynymi zachowanymi elementami zamku są: wieża bramna, która stała między zamkiem głównym i przedzamczem oraz fragmenty murów parchamu i południowego przedbramia. Na wieży wciąż widać pozostałości otworów okiennych i dawnego przejazdu bramnego, wszystkie są jednak zamurowane, tak więc do wieży nie ma wejścia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Sypek A., Sypek R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.
Wółkowski W., Początki zamków warmińskich – problem pierwotnych układów funkcjonalno-przestrzennych zamków dominium warmińskiego do połowy XIV wieku [w:] Początki murowanych zamków w Polsce do połowy XIV wieku, red. A. Bocheńska, P. Mrozowski, Warszawa 2017.