Braniewo – zamek biskupi

Historia

    Siedziba biskupów nad brzegiem starego koryta Pasłęki nie była pierwszym zamkiem w Braniewie. Wcześniejszy zamek założono jeszcze przez Krzyżaków około 1240 roku, lecz zniszczyli go Prusowie już parę lat później. Nowy ceglany zamek zaczęto budować w drugiej połowie XIII wieku za czasów biskupa Henryka Fleminga. Braniewo po utworzeniu w 1243 roku diecezji warmińskiej zostało przekazane biskupom i kapitule, a pierwszy biskup, Anzelm obrał je za swą siedzibę i powołał tu katedrę. Po zniszczeniach w trakcie drugiego powstania pruskiego kapituła przeniosła się do Fromborka, gdzie przeniesiono stolicę diecezji, a Braniewo pozostało już tylko siedzibą burgrabiego odpowiadającego za zamek i załogę oraz posiadającego pewne przywileje sądowe i przy wyborze rady miasta. Do zamku należały grunty w jego najbliższym otoczeniu, dochody zapewniał także młyn na Pasłęce, łaźnia miejska, karczmy oraz daniny od mieszczan i zależnych wsi.
    Pod koniec XIV wieku zamek był dwukrotnie, bezskutecznie atakowany przez mieszczan występujących przeciwko władzy biskupiej. Po nieudanych próbach uszkodzony mur obronny musieli z rozkazu wielkiego mistrza Konrada von Jungingena remontowań na swój własny koszt. Mur i wieże od strony miasta uszkodzono także w 1454 roku, w trakcie szturmu wojsk Związku Pruskiego, lecz zamek ostatecznie jedynie splądrowano, a następnie przekazano zaciężnym rycerzom polskiego króla. Wkrótce okazali się oni dla tak uciążliwi, iż w 1461 roku mieszczanie przekazali zamek wraz z miastem biskupowi Pawłowi Legendorfowi. Po raz kolejny zamek został zdobyty w 1478 roku przez wojska biskupa warmińskiego Mikołaja Tungena, nieuznawanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Rozpoczęło to dwuletnią, wyniszczającą okoliczne tereny, wojnę popiom. Działania wojenne dotknęły zamek także w pierwszej połowie XVI wieku, w trakcie ostatniej wojny polsko – krzyżackiej. Zamek i miasto zostały zajęte w 1520 roku przez wojska Albrechta Hohenzollerna i oddane dopiero po pięciu latach w wyniku hołdu pruskiego.
    W XIV i XV wieku zamek uległ średniowiecznej rozbudowie, a w XVII wieku okupujący Braniewo Szwedzi wybudowali na jego przedpolu szańce i bastiony. W tej postaci zamek dotrwał aż do połowy XIX wieku kiedy to zamek przekształcono w szkołę, a następnie w latach 1873-1874 rozebrano większość zabudowań. Kolejne rozbiórki podjęto pomiędzy 1928-1930 rokiem, ostateczną zagładę pozostałościom zamku oraz miastu przyniosła II wojna światowa.

Architektura

    Zamek został wzniesiony we wschodnim narożu Starego Miasta. W drugiej połowie XIII wieku powstał główny korpus mieszkalny z osiowo umieszczonym przelotem bramnym. Prowadził on na prostokątny dziedziniec. Druga brama od strony południowo – zachodniej wiodła na przedzamcze.
    W latach 1320-1330 zamek uległ rozbudowie. Istniej możliwość, iż być może główny dom mieszkalny pierwotnie znajdował się w zachodniej części, okazał się wówczas zbyt mały i zdecydowano się na budowę nowego, położonego bardziej na północnym – wschodnie. Pierwotnie planowane przedzamcze po stronie wschodniej stałoby się wówczas zamkiem głównym, a pierwotny dziedziniec – przedzamczem zachodnim. Tym można by wytłumaczyć wyjątkowe rozplanowanie zamku w którym wjazd prowadził wprost przez główny dom i dziedziniec zamku górnego, następnie dopiero na podzamcze, a nie odwrotnie.
    Jakby nie było w pierwszej połowie XIV wieku wykształciło się założenie na planie prostokąta o wymiarach 55 x 80 metrów z dwoma dziedzińcami. Otaczał je mur z dwoma wieżami od północy i zachodu, strzegącymi zamek od strony miasta. W kurtynie północno-zachodniej umieszczono furtę. Drugie przejście znajdowało się w murze południowo – zachodnim. Zamek łączył się z murami miejskimi, zachowując jednak odrębność dzięki własnemu obwodowi warownemu i bramie od strony rzeki. Główny budynek o wymiarach 10 x 36,3 metra mieścił najważniejsze biskupie pomieszczenia, w tym kaplicę zamkową. Był on podpiwniczony z dwoma kondygnacjami nadziemnymi. Od strony dziedzińca umieszczony był ryzalit z przelotem bramnym. Wjazd miał charakter rampy przeprowadzonej przez kondygnację piwniczną głównego domu, w XV wieku dodatkowo rozbudowany w formę barbakanu.
  W czasie XIV wiecznej rozbudowy podwyższono wieżę bramną umieszczając w jej górnej części kaplicę. Posiadała ona sklepienie gwiaździste wspartym na konsolach ze sztucznego kamienia. W zachodnim narożniku znajdowały się murowane, kręcone schodki, które prowadziły na obiegającą wnętrze galeryjkę utworzoną w grubości murów wieży.

Stan obecny

    Dziś jedynym zachowanym elementem jest wieża bramna, która stała między zamkiem głównym i przedzamczem. Na wieży wciąż widać pozostałości otworów okiennych i dawnego przejazdu bramnego, wszystkie są jednak zamurowane, tak więc do wieży nie ma wejścia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.