Braniewo – miejskie mury obronne

Historia

   Braniewo (Braunsberg) zostało założone w 1254 roku, jednak po zniszczeniach z rąk Prusów w latach 1242, 1261 i 1277, lokację trzeba było powtórzyć w nowym, bardziej obronnym miejscu. W latach 80-tych XIII wieku wybrano w tym celu naturalne zakole Pasłęki, które osłaniało osadę. Budowę ziemnego wału zapoczątkowano w latach 1279-1284, a najwcześniejsza wzmianka o otaczających miasto drewnianych palisadach pochodzi z 1300 roku. Te pierwsze drewniano – ziemne obwarowania zaczęto wówczas stopniowo zastępować fortyfikacjami murowanymi. Prace te trwały do około połowy XIV wieku, już jednak na początku XV wieku uznano je za niewystarczające i do 1434 roku wzniesiono drugi, zewnętrzny pas obwarowań. Dzięki kontraktom zawartym przez Radę Starego Miasta, znani są budowniczowie murów z XV wieku. W 1434 roku umowę zawarto z mistrzami Michałem i Henrykiem, w 1444 roku z mistrzem Henrykiem i jego współpracownikiem Kirstem, a w 1505 roku z mistrzem Hansem. Kolejne kontrakty, dotyczące najprawdopodobniej naprawy murów w związku z ostatnią wojną polsko – krzyżacką, zawarto z mistrzem Hansem w 1520 i 1522 oraz w 1562 roku z mistrzem Albrechtem Kobijewskim z Pasłęka.
    W okresie średniowiecza obwarowania braniewskie dobrze spełniały swą rolę, najczęściej zniechęcając i odstraszając najeźdźców od napaści. W 1311 roku litewski wódz Witenes złupił Warmię, lecz Braniewa nie odważył się zaatakować. Dotarł pod miasto, ale ograniczył się jedynie do obrzucenia wyzwiskami, stojącego na murze biskupa warmińskiego Eberharda z Nysy i spalenia przedmieść. Również w 1414 roku podczas polsko-krzyżackiej wojny głodowej, wojska polskie pod dowództwem Władysława II Jagiełły, ominęły miasto nie podejmując ataku. W 1455 roku nieudane oblężenie starego miasta przeprowadzili Krzyżacy, a z kolei w 1461 roku mieszczanie obronili się przed nocnym atakiem polskich wojsk zaciężnych, prowadzanych przez Jana Skalskiego, który sam został wówczas ranny. Ponowne oblężenie miało miejsce rok później, ale wojska polskie pod wodzą Piotra Dunina, odeszły po kilku dniach. Nieskuteczne oblężenie przeprowadzono także podczas wojny popiej w 1478 roku. Z powodu braku nadziei na zdobycie miasta i panującego głodu, wojska polskie wycofały się. Najdłuższe oblężenie Braniewo przetrwało w 1520 roku podczas ostatniej wojny polsko – krzyżackiej. Było wówczas oblegane przez trzy miesiące przez wojska polskie. W tym przypadku miasto uniknęło szturmu i  dużych strat z powodu braku artylerii wśród oblegających. Skuteczny okazał się dopiero atak z  zaskoczenia, jaki miał miejsce w Nowy Rok 1520 roku, gdy miasto zajęli Krzyżacy prowadzeni przez samego wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna. Mieszczanie przebywali wówczas w kościele św. Katarzyny, a jedyny z obrońców który spostrzegł niebezpieczeństwo i usiłował podnieść most zwodzony przy Bramie Młyńskiej, został zabity. Kilkadziesiąt lat później, gdy artyleria została już udoskonalona i upowszechniona mieszczanie woleli poddawać Braniewo i płacić kontrybucje, niż ryzykować splądrowanie i zniszczenia. Postąpiono tak w 1577 roku podczas ataku sił duńsko-gdańskich i w 1626 roku, gdy po krótkim oporze i potyczkach na przedmieściach, Braniewo skapitulowało przed szwedzkim królem Gustawem Adolfem.
    Podczas okupacji szwedzkiej z lat 1626-1635, zdobywcy na przedpolach miasta, pod nadzorem marszałka Wrangla, wybudowali nowożytne fortyfikacje bastionowe. Umocnienia te przebudowano w latach 1655-1663, podczas kolejnej okupacji Braniewa, tym razem przez Brandenburczyków. Wiązało się to ze spadkiem znaczenia pierwotnych obwarowań. Od XVII wieku średniowieczne mury miejskie przestawały pełnić funkcję obronną i zaczęto je obudowywać budami i kramami. Na początku XIX wieku usunięto wszystkie bramy i ich dodatkowe umocnienia, a do 1843 roku rozebrano poszczególne odcinki murów i niektóre wieże.

Architektura

   Obwarowania Braniewa rozplanowano na kształcie zbliżonym do wydłużonego owalu i umieszczono je w zakolu rzeki chroniącej miasto z trzech stron. Mur miał 1,5 metra grubości w przyziemu i zwężał się ku górze, osiągając tam 0,5 metra. Wzmocniony został sześcioma basztami i wieżami: Kleszą w północno-zachodnim narożniku, Byczą w narożu północno-wschodnim, Katowską po stronie zachodniej oraz Węglarską wysuniętą w kierunku fosy przed Bramą Wysoką. Po stronie południowej umieszczono Basztę Młyna Kieratowego (nazywaną też Klasztorną lub Mniszek) oraz Błękitną stojąca w fosie przed Furtą Kościelną. Aby zwiększyć obronność, jeszcze w XIII wieku odprowadzono od rzeki Pasłęki kanał, który stał się fosą miejską, zamykającą miasto wodną barierą ze wszystkich stron. Rzeka sama zmieniła wówczas swój naturalny bieg, przez co dawne zakole stało się fosą, a przekopana fosa nowym korytem rzeki. Stan wody w fosie regulowały urządzenia spiętrzające, umieszczone między innymi przy Wieży Błękitnej.
    W pierwszej połowie XV wieku obwarowania uzupełniono drugą, niższą linią muru obronnego. Zewnętrzny pierścień wzmocniony był także sześcioma basztami z których większość była bezimienna. Jedna została wzniesiona w narożniku północno-zachodnim tuż przed Wieżą Kleszą, obok niej po stronie północnej była Baszta Prochowa, a trzy kolejne po stronie północnej i jedna od południa były bezimienne. Mur zewnętrzny został wzmocniony dodatkowymi przedbramiami przy Bramie Wysokiej, Mniszej, Gwoździarskiej oraz furtach Zamkowej i Kościelnej.
    Do miasta prowadziło pięć bram i dwie furty. Od zachodu wjeżdżało się Bramą Wysoką (Górną),  od północy Bramą Mniszą, Bramą Rybacką (w późniejszym okresie nazywaną Gwoździarską) i Bramą Wodną, a od wschodu Bramą Rzeźniczą (zwaną także Kotlarską) i Młyńską. Oprócz nich istniały jeszcze dwie furty po stronie południowej: Zamkowa i Kościelna.

Stan obecny

    Burzliwe dzieje Braniewa przetrwała do dzisiaj Baszta Prochowa z zewnętrznego obwodu obwarowań, w pobliżu bazyliki św Katarzyny oraz Baszta Klesza wraz z częściowo zachowaną narożną basztą zewnętrzną w północno – zachodnim narożniku miasta. Zobaczyć też można zachowaną półcylindryczną basztę z zewnętrznego pasa murów miejskich po stronie północnej dawnego obwodu.

pokaż basztę Prochową na mapie

pokaż basztę półcylindryczną na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa historiabraniewa.hekko.pl, Dawne braniewskie fortyfikacje miejskie.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.