Historia
Kościół w Borowie Wielkim (niem. Grossenborau) prawdopodobnie zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku, lecz po raz pierwszy w źródłach pisanych wspomniano o nim dopiero w kardynalskim dokumencie z 1376 roku („plebanus ecclesie in Borow”). Prawdopodobnie na początku XV wieku kościół powiększono o późnogotycką wieżę. Mogli tego dokonać przedstawiciele rodu Rechenbergów, z którego wywodził się Clemens, w 1409 roku wójt Borowa. Rechenbergowie, jako właściciele wsi, zapewne pełnili wówczas nad kościołem prawo patronatu.
W 1528 roku kościół przejęty został przez społeczność protestancką, natomiast patronat nad nim nadal pełnili miejscowi właściciele ziemscy. Od 1539 do 1567 roku wieś należała do niejakiego Baltazara zu Grossenborau auf Schlawa, następnie do jego synów. W początkach XVII wieku miejscowe dobra znajdowały się w rękach Wolfganga Rechenberga i jego żony Dorothee von Kreckwitz. W 1676 roku wieś kupił Friedrich von Knobelsdorff, po którym kolejnym właścicielem na skutek koligacji małżeńskich był ród von Unruh. W czasie wizytacji z 1688 roku zapisano, że kościół borowski był już rekoncyliowany po profanacji, czyli użytkowaniu przez protestantów.
W XVIII stuleciu do świątyni dostawiono barokową zakrystię oraz przekształcono wszystkie okna nadając im barokowy kształt. Co więcej w prezbiterium obniżono drewnianą kolebkę, która przecięła pierwotne okno wschodnie. W pierwszej połowie XIX stulecia do kościoła dostawiono jeszcze kaplicę grobową i kruchtę. Następnie w 1882 roku wykonano nowy hełm wieży. Gruntowny remont kościoła wykonany został w latach 80-tych XX wieku. W jego trakcie podczas skrobania i zmywania ścian odnalezione zostały gotyckie polichromie, które następnie zamalowano. W latach 2009-2010 przeprowadzono remont elewacji kościoła, skutkujący całkowitym usunięciem starych tynków.
Architektura
Kościół usytuowany został na niedużym wzniesieniu pośrodku osady, po północnej stronie wiejskiego traktu do Siecieborzyc, przecinającego wieś na linii wschód – zachód. Wzniesiony został z nieobrobionych kamieni narzutowych i rudy darniowej, spojonych mocną zaprawą wapienno – piaskową. Z kamieni wykonano też pod koniec średniowiecza mur otaczający przykościelny cmentarz, wyposażony w furtę lub niewielki budynek bramny od południa. Jak większość ówczesnych budowli sakralnych, kościół został zorientowany względem stron świata, a więc jego prezbiterium ustawione zostało po wschodniej stronie nawy i wieży.
Początkowo kościół składał się z prostokątnej w planie nawy o wewnętrznych wymiarach wynoszących 13 x 11,1 metra, oraz z dostawionego do niej od wschodu węższego prezbiterium wielkości 8,6 x 7 metrów. Zarówno nawę jak i niższe prezbiterium przykryto dachami dwuspadowymi, posiadającymi osobne kalenice. Mury uzyskały znaczną jak na budowle sakralne grubość około 1,3 – 1,5 metra. W późnym okresie średniowiecza na osi fasady zachodniej dobudowano czworoboczną wieżę, natomiast nie utworzono żadnego bocznego aneksu w postaci kruchty lub kaplicy. Wieża pierwotnie mogła mieć najwyższą kondygnację konstrukcji drewnianej. Być może przykrywał ją stożkowy hełm, kryty prawdopodobnie gontem.
Pierwotne zewnętrzne elewacje kościoła były proste, pozbawione podziałów, za wyjątkiem otworów okiennych i drzwiowych oraz gzymsu pod okapem dachu. Dwoma przyporami podparta została jedynie od zachodu gotycka wieża. Prawdopodobnie nawę od południa oświetlały nieduże, wąskie, lancetowate okna o rozglifionych obustronnie ościeżach. Nieco większe okno wschodnie znajdowało się w prezbiterium, sięgając wysokością szczytu. Okno zostało przeprute również w południowej ścianie prezbiterium. Obok niego zapewne funkcjonowało drugie południowe okno z XIII wieku, albo też drugi otwór południowy wprowadzony w XIV stuleciu. W XV wieku okna nawy i prezbiterium zostały poszerzone i ujęte jednowklęskowymi profilami. Najprawdopodobniej kościół był jeszcze wówczas od zewnątrz nietynkowany. Wejście do nawy wiodło od południa, przez portal z drewnianymi drzwiami wzmacnianymi okuciami.
Wewnątrz w średniowieczu nawa nakryta była płaskim drewnianym stropem, natomiast prezbiterium drewnianą kolebką. Obie części rozdzielała niska, ostrołucznie zamknięta, pozbawiona profilowania arkada tęczy. Posadzek w kościele prawdopodobnie nie było, za to zastosowano deskowe, drewniane podłogi lub klepiska. Na wewnętrzne ściany narzucono cienkowarstwowy tynk wapienno-piaskowy, na który następnie naniesiona została warstwa gruntującej pobiały wapiennej. Bezpośrednio na pobiale w nawie i prezbiterium, także w obrębie łuku tęczowego, wykonane zostały gotyckie polichromie, tworzone przy użyciu barw czerwonej, zielnej, czarnej, żółtej i brązowej.
Stan obecny
Kościół do dnia dzisiejszego zachował układ murów pierwotnej budowli z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem, wzbogaconej o późnogotycką więżę, obecnie przykrytej neogotyckim hełmem. Średniowieczne mury częściowo przysłoniły nowożytne aneksy: zakrystia na północy, kaplica i kruchta od południa. Niestety przekształcona została większość pierwotnych detali architektonicznych, nie licząc południowego portalu w nawie, wraz z cennymi drzwiami z XIII wieku. Częściowo oryginalny wygląd zachowało również wschodnie okno w prezbiterium. We wnętrzu widoczna jest wtórna, obniżona kolebka o konstrukcji drewnianej, obecnie pokryta nowożytnymi malowidłami, natomiast na ścianie szczytowej poddasza prezbiterium widoczny jest półkolisty zarys otynkowanego muru, który wyznacza pierwotną wysokość wcześniejszej kolebki średniowiecznej (założonej około 1,2 metra wyżej od barokowej). Spośród średniowiecznego wyposażenia przetrwał jedynie późnogotycki tryptyk z około 1500 roku (oryginalna jest konstrukcja szafy oraz malarska dekoracja zewnętrznych skrzydeł).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Błaszczyk K., Kościół parafialny pw. Świętego Wawrzyńca w Borowie Wielkim w świetle badań konserwatorskich, „Lubuskie Materiały Konserwatorskie”, tom 18/2021.
Kowalski S., Zabytki architektury województwa lubuskiego, Zielona Góra 2010.
Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości B-G), Wrocław 1990.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.