Bodzentyn – zamek

Historia

   Według relacji kronikarza Jana Długosza zamek murowany wzniósł w drugiej połowie XIV wieku biskup krakowski Florian z Mokrska. Być może wcześniej, zaraz po lokacji miasta w 1355 roku, pierwsze zabudowania drewniane wzniósł jeszcze biskup Bodzęta (Bodzanta), lecz usunięto je w trakcie budowy zamku murowanego, który stał się obronną rezydencja i ośrodkiem administracyjnym dóbr biskupich. Pierwsza wzmianka źródłowa o zamku pojawiła się w 1408 roku kiedy to odnotowany został starosta bodzentyński oraz w 1410 roku, gdy na dworze biskupim przebywać miał król Władysław Jagiełło.
   W kolejnych wiekach z inicjatywy biskupów krakowskich (Zbigniewa Oleśnickiego około połowy XV wieku i Fryderyka Jagiellończyka na przełomie XV i XVI stulecia) prowadzono liczne późnośredniowieczne rozbudowy i modernizacje zamku. Części z nich mógł wymusić pożar z 1413 roku, który uszkodził budowlę, a zwłaszcza jej elementy drewniane. Ich remont wykonać miał w 1420 roku znany z dokumentów cieśla o imieniu Franek. W 1572 roku Franciszek Krasiński rozpoczął przebudowę renesansową, którą ukończył pod koniec XVI wieku biskup Piotr Myszkowski.
   Znaczenie zamku zaczęło maleć po 1642 roku, od momentu ukończenia budowy, na polecenie biskupa Jakuba Zadzika, nowego pałacu biskupów w Kielcach. Jeszcze jednak w latach 1657-1691 dokonano przekształceń barokowych, w wyniku których zamek zyskał charakter wygodnej rezydencji pałacowej pozbawionej cech obronnych. Kres świetności przyniósł rok 1797, gdy zamek przejęty został przez władze austriackie, które przekształciły go w spichlerz i szpital wojskowy. Od 1815 roku dawny zamek zaczął popadać w ruinę.

Architektura

   Zamek został wzniesiony w zachodniej części ufortyfikowanego miasta, na stromym i wysokim brzegu rzeki Psarki. W najwyższym miejscu terenu w północno – zachodnim narożniku usytuowane były zabudowania mieszkalno – reprezentacyjne, a nieco niżej, po stronie południowej podzamcze zwane przygródkiem. Obie części połączone były z obwarowaniami miasta stykającymi się z narożnikiem północno – wschodnim zamku i południowo – zachodnim podzamcza.
   Prawdopodobnie najwcześniejszym elementem zamku była kamienna czworoboczna wieża, górą przechodząca w część cylindryczną. W pierwszej połowie XV wieku dostawiono do niej od wschodu jednotraktowy, piętrowy i podpiwniczony dom mieszkalny. Przypuszczalnie tworzył on nieduży dziedziniec po stronie południowej. Ponadto zamek składał się już wówczas z muru obwodowego połączonego z miejskimi murami obronnymi, przy czym budynek mieszkalny usytuowany był krótszym bokiem przy północnej kurtynie tegoż muru. Wjazd na zamkowy dziedziniec prowadził od strony miasta. Zapewne jeszcze w XV wieku obwarowano południowe podzamcze, otaczając je własnym murem obronnym z czterema lub pięcioma niewielkimi, prostokątnymi basztami. Dwie znajdowały się w linii muru zachodniego, dwie w narożach północno – wschodnim i południowo – zachodnim, a kolejna być może w sąsiedztwie bramy wjazdowej. W tej samej fazie rozbudowy pomiędzy narożnikiem budynku mieszkalnego a północną częścią murów miejskich wzniesiono nowy odcinek muru wydzielający teren na ogród zamkowy.
   Na przełomie XV i XVI wieku wzniesiono nowe jednotraktowe skrzydło mieszkalne (tzw. dom wielki) przylegający poprzecznie do starszego budynku od strony południowej, a zarazem wypełniające wschodnią część dziedzińca w narożniku północno – zachodnim założenia. Była to budowla dwupiętrowa, podpiwniczona (łącznie trzy kondygnacyjna) o wymiarach 14×38 metrów, wyposażona w dwie wieżyczki w narożach od strony zachodniej, ustawione pod kątem 45°, pierwotnie mieszczące schody i latryny. Najniższa kondygnacja pełniła funkcje gospodarcze, pierwsze piętro mieszkalne, a najwyższe reprezentacyjne. Komunikację zapewniały schody w sieni, a między izbami drewniany ganek od strony wschodniej. Główne wejście zapewne wiodło od strony dziedzińca, czyli od zachodu. W pierwszych latach XVI wieku do budynku dostawiono późnogotycki ryzalit wschodni z wykuszem, mieszczący na drugim piętrze kaplicę zamkową. Stopę wykusza obudowano przyporami, otynkowano i wymalowano rustykę czerwoną farbą.

Stan obecny

   Do cza­sów obec­nych za­cho­wa­ły się frag­men­ty wszyst­kich trzech skrzy­deł bu­dyn­ków miesz­kal­nych, z któ­rych w najlepszym stanie jest skrzy­dło po­łu­dnio­we. Niestety pośród manierystyczno-barokowej zabudowy ciężko znaleźć elementy pierwotnego, średniowiecznego założenia. Zamek udostępniony jest do zwiedzania przez cały rok.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowska M., Zamek biskupów krakowskich w Bodzentynie. Przemiany zespołu i architektury w okresie XIV-XVIII wieku [w:] Siedziby biskupów krakowskich na terenie dawnego województwa sandomierskiego, red. L.Kajzer, Kielce 1997.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006.