Bierzgłowo – zamek krzyżacki

Historia

     Pierwsza drewniana budowla obronna na miejscu zamku bierzgłowskiego (Birglau) powstała w 1242 roku. Te najstarsze umocnienia częściowo zniszczył najazd litewski z 1263 roku, który przetrwała jedynie niezidentyfikowana, być może murowana wieża.  Budowa nowej, murowanej siedziby krzyżackiej nastąpiła po 1260 roku, za czasów komtura Arnolda von Kropf. Z tego okresu pochodzą dolne, kamienne partie murów. Dalsze prace i rozbudowa miały miejsce w 1305 roku, choć już w 1415 roku zamek utracił funkcję siedziby konwentu, przekształcając się w siedzibę prokuratora krzyżackiego. Po wojnie trzynastoletniej znalazł się w rękach polskich i mimo częściowego zniszczenia nadal był użytkowany przez radców toruńskich. Stulecia XVI-XVIII przyniosły wielokrotne pożary z których ostatni z 1782 roku spowodował całkowitą ruinę. W XIX wieku podjęto próby rekonstrukcji, niestety głównie w stylu neogotyckim.

Architektura

     Zamek składał się z dwóch części: zamku górnego otoczonego podwójnym murem obwodowym oraz oddzielonego przedzamcza o narysie trapezu. Oba człony rozdzielała szeroka fosa, ograniczona z obu stron wysokim murem oporowym, służącym równocześnie za mur obronny.
    Główny wjazd na przedzamcze prowadził przez most nad zewnętrzną fosą, otaczającą cały kompleks zamkowy i wysuniętą przed lico murów silną wieżę bramną, zwieńczoną schodkowym szczytem. Jej obecny wygląd to efekt XIX-wiecznej regotyzacji, pierwotnie była zapewne wyższa. Na przedzamczu wyróżnia się także potężny, pochodzący z czasów krzyżackich budynek gospodarczy przy południowo wschodnim murze. W narożniku północnym zachowała się otwarta baszta.
     Wejście na główny dziedziniec zamku górnego ma unikalną formę ostrołukowego portalu z figuralną dekoracją i napisem z glazurowanych płytek. Głównym domem zamkowym było dwukondygnacyjne skrzydło zachodnie, wzniesione na planie prostokąta o wymiarach 12×46 metrów. Refektarz znajdował się prawdopodobnie na piętrze północnej części skrzydła zachodniego, w południowej części skrzydła zachodniego znajdowało się kolejne pomieszczenie o nieznanym przeznaczeniu. Być może w tej części znajdowało się także gdanisko, na co wskazuje obecność części arkady przy elewacji zachodniej. Niewiele wiadomo o budynku przy kurtynie południowej, możliwe, iż zlokalizowane tam były izby mieszkalne i sypialnia konwentu. Północno – zachodni narożnik, na zachód od bramy, zajmowało trzecie skrzydło. Powstało ono prawdopodobnie w pierwszej fazie budowy zamku i było najstarszym wzniesionym budynkiem. Mierzyło ono 11×22 metry i mieściło kaplicę zamkową. Komunikację pomiędzy pomieszczeniami trzech skrzydeł zapewniał murowany i sklepiony krużganek. Zamek górny otaczał mur zewnętrzny i dodatkowo od północy, zachodu i południa mur obiegający całe założenie zamkowe.

Stan obecny

   Dzisiejszy wygląd zamku to w dużej części wynik XIX wiecznych rekonstrukcji, choć oryginalny układ pozostał czytelny. Najlepiej zachował się budynek konwentualny zamku górnego (skrzydło zachodnie) i budynek gospodarczy na przedzamczu, także odbudowana brama wjazdowa. Nie przetrwało skrzydło północne zamku górnego, rozebrane w XIX stuleciu. Obecnie na zamku siedzibę ma Diecezjalne Centrum Kultury, udostępniony jest do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.