Bielsko – zamek i miejskie mury obronne

Historia

   Zamek bielski powstał w drugiej połowie XIV wieku na miejscu wcześniejszej drewnianej strażnicy, początkowo jako niewielka budowla dostawiona do miejskich obwarowań, które powstały zapewne w pierwszej połowie XIV wieku z inicjatywy księcia Kazimierza I. Zamek należał do książąt cieszyńskich i pełnił funkcję ich obronnej rezydencji na terenie miasta. Za jego fundatora przyjmuje się księcia Przemysława I Noszaka. W ręce prywatne przeszedł w 1571 roku, wpierw do Promnitzów, potem Schaffgotschów, a następnie Sunneghów i Sułkowskich.
   Obwarowania miejskie wspomniane zostały po raz pierwszy w dokumencie Bolesława I z 1424 roku, w którym mowa była ogólnie o murach, bramach, fosach i mostach. Odnotowano wówczas również, że miasto zatrudniało strażników bram oraz porządkowych. Zamek bielski pojawił się w źródłach pisanych jeszcze później, bo dopiero w dokumencie Kazimierza II z 1489 roku.
   W 1646 roku, w trakcie wojny trzydziestoletniej, zamek zdobyli i spalili Szwedzi. Ponownie uległ zniszczeniu w czasie wielkich pożarów miasta w 1659 i 1664 roku, kiedy to też uszkodzone musiały zostać mury miejskie. W drugiej połowie XVII stulecia został odbudowany, lecz równocześnie przekształcony w nowożytne założenie pałacowe. W kolejnych wiekach przeprowadzano mniejsze lub większe remonty, z których ostatnia przebudowa Sułkowskich w XIX wieku całkowicie zatarła pierwotny wygląd zamku.

Architektura

   Najwcześniejszą fazą zamku był okazały budynek z kamienia wapiennego, dostawiony do północno – wschodniego narożnika bielskich murów obronnych. Była to budowla na rzucie trapezu o wymiarach 13×25 metrów z dwoma filarami wspierającymi dach i z partią wschodnią wysuniętą ryzalitem poza obrys murów. Całość założenia oddzielona była od strony miasta murem oraz przekopem, a w bezpośrednim sąsiedztwie budowli zamkowej znajdowała się Dolna brama miejska.
   Zamek był ściśle zintegrowany z obwarowaniami miejskimi. Składały się one z dość niskiego (ponad 4 metry wysokości, najpewniej około 6-7 metrów), ale grubego muru (1,9 – 2 metry szerokości), poprzedzonego szeroką na 8 metrów i głęboką na 3 metry fosą. Jej stok wewnętrzny wzmocniono, przynajmniej w części południowej, trzema liniami ukośnie wbitych pali drewnianych. Mur wzniesiono z dużych i średnich, z grubsza ociosanych, układanych warstwowo wapieni, połączonych dobrej jakości zaprawą wapienną. Nie posiadał on prawdopodobnie baszt, w linii obwarowań znajdowały się jedynie dwie bramy miejskie: Dolna od wschodu i Górna od zachodu. Brama Dolna miała kształt wieży z przejazdem w przyziemiu o szerokości około 4 metrów, wzniesionej na planie kwadratu o boku 10 metrów i wysokości około 13 metrów. Brama Górna miała w planie kształt prostokąta o wymiarach 7 x 11 metrów z przejazdem o szerokości 3-3,5 metra, zamykanym zwodzonym mostem chowanym do otworu zapadni. Dodatkowo po stronie północno – zachodniej funkcjonowała wąska furta prowadząca ku podmiejskim pastwiskom.
   W XV wieku w obręb zamku włączono wieżę bramy Dolnej murów miejskich, która po zamurowaniu przejazdu, w bocznej ścianie otrzymała ostrołukowy portal, pozwalający na dalszą komunikację z wnętrzem. Następnie w południowo – zachodnim narożniku wzniesiono dwukondygnacyjną wieżę mieszkalną, broniącą zarazem wjazdu do zamku od południa, czyli od strony miasta. Tam też zamknięto obwód murów łącząc wieżę z dawnym budynkiem bramnym oraz wzmocniono mur w partii południowo – wschodniej kolejną wieżą. Przed południowym murem wzniesiono także drugi, zewnętrzny mur obronny oraz wykopano suchą fosę o szerokości około 10 metrów i głębokości około 3,5 metra.
   W XVI wieku zamek przystosowywano bardziej do roli rezydencji, kosztem jego walorów obronnych. Powstały wówczas dwa dodatkowe, stosunkowo duże, piętrowe budynki, jeden po stronie zachodniej, drugi po wschodniej. Połączono je gankami murów obronnych z sąsiednimi, starszymi budowlami, zamykając ponownie przestrzeń wewnętrznego podwórca zamkowego.
   Po 1521 roku, miasto wzmocniono drugim, zewnętrznym murem obronnym. Druga linia wzniesiona została u nasady stoku miasta i ochraniała je od północy i zachodu. Mur wzniesiono w sposób analogiczny do pierwotnego, z łamanego wapienia układanego warstwowo. Jego grubość w partiach fundamentowych oscylowała w okolicach 1,8 metra. Mur ten, podobnie jak główny obwód obronny, również nie posiadał baszt.

Stan obecny

   W wyglądzie dzisiejszego zamku bielskiego ciężko wyobrazić sobie jego średniowieczny wygląd. Jedynie w północnym skrzydle przetrwało kamienne obramienie ostrołukowego wjazdu, a pierwotna brama Dolna zachowała się w formie przekształconej wieży północno – zachodniej pałacu Sułkowskich. Zachował się też portal w bocznym wejściu do bramy. Z oryginalnych murów zamkowych dostrzec możemy jedynie fragmenty, w tym kamienną strzelnicę kluczową. W dzisiejszym pałacu mieści się Muzeum Historyczne Bielska-Białej otwarte od środy do piątku w godz 9.00-16.00 oraz w soboty, niedziele i wtorki od 9.00 do 15.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Przybyłok A., Mury miejskie na Górnym Śląsku w późnym średniowieczu, Łódź 2014.
Strona internetowa muzeum.bielsko.pl, Odkrywanie bielskiego zamku.